Во следната деценија околу 320 милиони млади луѓе во Источна Азија и Пацификот ќе стигнат до работоспособна возраст, а во истиот период се проектираат околу 110 милиони нови работни места. Светска банка ја отвора оваа тема со едноставна, речиси непријатна равенка: младата генерација доаѓа, но економијата не создава можности со исто темпо.
Тоа не значи дека 210 милиони луѓе автоматски ќе останат невработени. Пазарот на труд не функционира како табела во која секој нов работоспособен човек мора да добие едно новосоздадено место. Но разликата покажува нешто многу поважно: иднината на работата сè повеќе ќе зависи од тоа дали економиите умеат да создаваат продуктивни, пристојно платени и достапни работни места за луѓето што допрва влегуваат во системот.
За Македонија бројките се други, демографијата е речиси обратна, но прашањето е исто. Овде не се соочуваме со стотици милиони млади што бараат работа. Се соочуваме со нешто можеби уште почувствително: имаме сè помалку млади луѓе, а премногу од нив не гледаат доволно добра причина својата професионална иднина да ја градат тука.
Не е доволно да има работа – важно е каква работа се создава
Во написот објавен на 17 август 2026 година, World Bank Group не ја сведува темата само на невработеноста. Напротив, ја поврзува со образование, вештини, претприемништво, инвестиции, грижа за децата, креативната економија и вештачката интелигенција. Пораката е јасна: работни места не создава еден министер, еден конкурс или една странска фабрика. Ги создава цел економски екосистем.
Добар пример се креативните индустрии. Според материјалот на World Bank Group, секторот глобално создава околу 2,3 трилиони долари годишни приходи и вработува повеќе од 200 милиони луѓе, а само во Африка се проектира потенцијал за околу 20 милиони работни места до 2030 година.
Зад тие бројки стои една важна промена во начинот на кој треба да размислуваме за економијата. Работа веќе не значи само фабрика, администрација или голема корпорација. Работа се создава во софтвер, дизајн, филм, музика, образование, логистика, туризам, здравство, дигитални услуги, зелена енергија, мали компании и професии што до вчера немале ни име.
Но за млад човек нема голема корист од приказната за „економија на иднината“ ако првата врата кон таа економија е затворена.
Вештачката интелигенција го менува токму влезот на пазарот на труд
Тука влегува ВИ. Светскиот развоен извештај 2026 на Светска банка ја гледа вештачката интелигенција како голема можност за земјите во развој – технологија што може да го прошири пристапот до знаење, да ја подобри продуктивноста и да помогне таму каде што недостигаат специјалисти, добра инфраструктура или институционален капацитет. Истовремено, извештајот нагласува дека придобивките не доаѓаат автоматски: потребни се образование, инфраструктура, податоци, локална адаптација и силни институции.
Во превод на јазикот на еден дваесетгодишник: не е доволно државата да каже дека „ја поддржува вештачката интелигенција“. Прашањето е дали тој млад човек ќе знае да ја користи, дали ќе има пристап до неа и, уште поважно, дали ќе постои работа на која ќе може да го претвори тоа знаење во професија.
Ризикот е особено чувствителен кај почетните позиции. Многу професии традиционално се учат преку задачи што искусниот работник подоцна ги смета за рутински: првична анализа, обработка на документи, подготовка на извештај, основен код, пребарување податоци, едноставен дизајн, превод, корисничка поддршка. Токму таквите задачи денес најбрзо стануваат достапни за автоматизација.
Затоа проблемот не мора да изгледа како драматична сцена во која робот го заменува човекот. Може да биде многу потивок: професијата останува, но исчезнува првото скалило преку кое млад човек требало да научи како се станува професионалец.
На Panoptikum веќе го отворивме токму ова прашање во текстот „Младите и вештачката интелигенција: генерација што треба да ја наследи иднината, а се плаши дека ќе биде избришана од неа“. Стравот на младите не е нужно страв дека „машините ќе земат сè“. Почесто е сомнеж дали економијата ќе им остави доволно простор да стекнат искуство, вредност и самостојност.
Македонија го има спротивниот демографски проблем – и истата економска главоболка
Во Источна Азија и Пацификот притисокот доаѓа од огромната генерација што пристигнува на пазарот на труд. Во Македонија и на Западен Балкан сликата е обратна. Населението старее, работоспособната база се стеснува, а иселувањето продолжува да одзема и високообразовани луѓе и работници од различни професии. Светска банка ја опишува Македонија како земја со население што старее и се намалува, со голема дијаспора и со долгогодишен проблем во создавањето продуктивни и добро платени работни места.
Тука се појавува македонскиот парадокс. Компаниите можат да кажат дека не наоѓаат работници. Младите можат да кажат дека не наоѓаат работа каква што вреди да се прифати. И двете реченици можат да бидат точни.
Ако голем дел од понудата е нископлатена, со мал простор за професионален раст и со слаба врска меѓу платата и продуктивноста, тогаш недостигот од работници не е доказ дека пазарот функционира одлично. Може да биде доказ дека луѓето веќе гласаат со нозете.
Млад инженер, медицински работник, дизајнер или програмер денес не го споредува работното место само со друго работно место во Скопје, Битола или Штип. Го споредува со Загреб, Љубљана, Берлин, Виена или со компанија од друг континент за која може да работи од сопствената соба.
Тоа целосно ја менува преговарачката позиција на малите економии.
Балканот нема само недостиг од работници – има неискористени луѓе
Најновиот Регионален економски извештај за Западен Балкан на Светска банка го покажува вториот парадокс. Регионот е меѓу оние што најбрзо стареат во Европа и се соочува со иселување, а истовремено голем број жени, млади и други луѓе остануваат недоволно вклучени на пазарот на труд. Според процената на Светска банка, приближувањето на стапките на учество кон споредливи земји од ЕУ би можело да активира повеќе од 2,8 милиони дополнителни работници во регионот.
Ова е важна разлика. Да се каже „нема луѓе“ е полесно отколку да се праша зошто луѓето не влегуваат или не остануваат во системот.
Некој нема пристап до грижа за дете. Некој нема јавен превоз до индустриската зона. Некој завршил образование што пазарот повеќе не го бара. Некој може да работи, но платата не ја оправдува цената на превозот, киријата и секојдневието. Некој заминал затоа што во друга земја не добива само повисока плата, туку и појасен професионален пат.
Токму затоа World Bank Group во својата приказна за младите ја вклучува и грижата за децата. Во Косово, на пример, програма поддржана од Светска банка користи ваучери за грижа за деца за семејства со пониски приходи, со цел мајките полесно да влезат или да се вратат на пазарот на труд.
Работната политика, значи, не почнува и не завршува со огласот за работа. Таа почнува многу порано – во градинката, училиштето, превозот, здравството, домувањето и можноста човекот реално да организира живот околу работата.
Образованието мора да престане да подготвува луѓе за вчерашниот пазар
Една од најлесните фрази што млад човек денес може да ја слушне е дека мора „постојано да се приспособува“. Во тоа има вистина, но и удобна неправда. Не може целата цена на технолошката транзиција да му се испрати како лична задача на човекот што има дваесет години.
Ако економијата се менува, мора да се менуваат и училиштата, факултетите, компаниите и државата.
Практикантството мора да значи учење, а не бесплатна администрација. Стручното образование мора да биде поврзано со реални производствени процеси. Универзитетот треба да учи како се анализира проблем, а не само како се повторува материјал. Дигиталната писменост не може да заврши со отворање документ и презентација.
Истото важи и за AI писменоста. Не е доволно млад човек да знае како да напише добар prompt. Треба да знае кога моделот греши, како се проверува извор, што е чувствителен податок, како се препознава пристрасност и кога автоматизацијата штеди време, а кога создава поголем ризик.
Тоа е разликата меѓу човек што ја користи технологијата и човек што само е користен преку неа.
За Македонија ВИ може да биде шанса само ако создава домашна вредност
Македонија веќе се обидува да се позиционира во европската инфраструктура за ВИ. Panoptikum пишуваше за проектот „Везилка“ како тест не само за технолошката амбиција, туку и за дигиталната зрелост на земјата. Прашањето не е дали ќе имаме звучно име на проектот. Прашањето е кој реално ќе има корист од инфраструктурата – студент, истражувач, стартап, домашна компанија, јавна институција или само тесен круг корисници.
Вештачката интелигенција има економска смисла за мала земја ако му овозможи на еден мал бизнис да извезува повеќе, на лекарот побрзо да стигне до корисна информација, на земјоделецот да донесе подобра одлука, на студентот да учи подобро, на администрацијата да троши помалку време на механички процедури и на домашна компанија да создаде производ што може да се продава надвор.
Ако, напротив, ВИ се користи само за да се намали бројот на луѓе што веќе работат рутинска работа, тогаш сме ја увезле технологијата, но не и развојот.
Младите не бараат гарантирана иднина – бараат фер влез во неа
Бројките 320 милиони и 110 милиони доаѓаат од друг крај на светот, но суштината лесно се препознава и во Македонија. Економијата може да расте, технологијата може да напредува, компаниите можат да инвестираат, а една генерација сепак да чувствува дека нема свое место во тој напредок.
Тогаш проблемот повеќе не е само економски.
Станува прашање на доверба.
Дали вреди да учам ако дипломата не отвора врата? Дали вреди да останам ако мојата професија е платена како трошок, а не како знаење? Дали вреди да основам бизнис ако системот го наградува оној што има врски повеќе од оној што има идеја? Дали има смисла да се приспособувам на ВИ ако никој не ми покажува кон каква економија всушност се приспособувам?
На тие прашања не се одговара со мотивациска кампања.
Се одговара со подобри училишта, функционални институции, пристап до капитал, реални практикантства, квалитетни јавни услуги, простор за претприемништво и економија што престанува евтината работна сила да ја смета за конкурентска предност.
Светот навистина има проблем со недостиг од работни места за огромна нова генерација. Македонија има друг, но сроден проблем: нема доволно млади за да си дозволи да ги троши на лоши работни места, изгубени години и иселување.
Иднината на работата затоа нема да се реши со прашањето дали ВИ ќе ни ја земе работата. Поважно е друго: дали ќе создадеме економија во која човекот што денес има дваесет години ќе може да ја најде својата прва вистинска шанса.
Ако таа шанса ја нема, најнапредната технологија нема да ни помогне многу. Ќе имаме паметни машини и празни чекални за иднината.
