Ратко Младиќ, поранешниот командант на Војската на Република Српска и правосилно осуден за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства, беше погребан на Топчидерските гробишта во Белград. Илјадници луѓе присуствуваа на испраќањето, заедно со српски министри, политичари од Република Српска, претставници на Српската православна црква и припадници на Војската на Србија.
Погребот формално не беше прогласен за државен. Сепак, токму таа формулација стана една од најважните политички димензии на настанот: ковчегот го носеа припадници на српската војска, имаше воена церемонија и почесен поздрав, а меѓу присутните беа повеќе актуелни министри. Извештаите од Белград го опишуваат погребот како настан со јасни елементи на официјален протокол, иако Европската комисија соопшти дека тој не добил формален статус на државен погреб.
Приватен погреб со присуство на државата
Во таа разлика меѓу формалниот статус и она што можеше да се види на теренот лежи суштината на денешниот настан. Телото на Младиќ претходно беше пренесено од Хаг во Белград со авион на српската влада, а по пристигнувањето ковчегот го презедоа припадници на Војската на Србија. На самиот погреб присуствуваа министерот за одбрана Братислав Гашиќ, министерот за правда Ненад Вујиќ, министерот за култура Никола Селаковиќ, министерот за јавни инвестиции Дарко Глишиќ и министерот без ресор Ненад Поповиќ. Во повеќе медиумски извештаи меѓу присутните се наведува и министерката за труд Милица Ѓурѓевиќ Стаменковски.
На погребот беа и Данило Вучиќ, синот на српскиот претседател Александар Вучиќ, Милорад Додик, Жељка Цвијановиќ и други претставници на политичкиот врв на Република Српска, како и рускиот амбасадор во Белград Александар Боцан-Харченко. Вучиќ не присуствуваше, наведувајќи ја претходно договорената средба со претседателот на Узбекистан, Шавкат Мирзијоев. Сепак, начинот на кој беше организирано испраќањето ја отвори дилемата колку воопшто е убедлива границата меѓу „приватно“ и „државно“ кога во церемонијата видливо учествуваат институциите на државата.
Порфириј и зборовите што добија политичка тежина
Погребната служба во црквата „Свети Лука“ во белградската населба Видиковац ја предводеше српскиот патријарх Порфириј. Неговиот говор брзо стана посебна тема во регионалните медиуми. Тој рече дека името на Младиќ ќе остане длабоко врежано во сеќавањето и молитвите на голем дел од српскиот православен народ и зборуваше за благодарноста што дел од луѓето ја чувствуваат кон поранешниот генерал.
Во говорот на патријархот Порфириј имаше и повикување на воените страдања и на молитвата за сите загинати, но и став дека „ниеден земен суд не е непогрешлив“. Во извештајот за погребната беседа е пренесена и неговата порака дека Црквата се моли за секого и дека Младиќ во последните години се исповедал и се причестувал.
Тоа е религискиот јазик на погребната служба, но во случај како овој тој неизбежно влегува во просторот на јавната историја. Погребот не се однесуваше само на личната вера или на правото на семејството да го погреба починатиот. Кога церемонијата се одвива пред илјадници луѓе, со војска, високи функционери и силна јавна симболика, зборовите за личноста што се испраќа добиваат и политичко значење.
Судската пресуда не е прашање на политичко толкување
Овде е важна една граница што јавната дебата често ја замаглува. Ратко Младиќ не остана во историјата само како генерал од една страна во војната во Босна и Херцеговина. Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија во 2017 година го прогласи за виновен за геноцид во Сребреница, прогон, истребување, убиства, депортација, присилно преместување, терор врз цивилното население во Сараево, противправни напади врз цивили и земање припадници на Обединетите нации како заложници. Осуден беше на доживотен затвор, а Жалбениот совет на Меѓународниот резидуален механизам во 2021 година ги потврди пресудата и казната.
Младиќ почина на 27. август годинава, на 84-годишна возраст, додека ја издржуваше доживотната казна. Неговата смрт, а особено начинот на кој беше организирано враќањето на телото и погребот, повторно ги отвори старите линии на поделба во регионот. Во Белград илјадници луѓе го испратија како воен командант и херој; за семејствата на жртвите од Сребреница и Сараево, истата церемонија значеше јавно величање на човек чии злосторства се утврдени со правосилна меѓународна пресуда.
Погреб што повторно ја отвори политиката на сеќавање
Реакциите не останаа само во сферата на симболиката. Европската унија повторно порача дека величањето на осудени воени злосторници, негирањето на геноцидот и историскиот ревизионизам се спротивни на основните европски вредности. Еврокомесарката за проширување Марта Кос ја одложи планираната посета на Србија по контроверзиите што следеа по смртта на Младиќ и начинот на кој неговото тело беше вратено во земјата.
Од Сараево стигна и конкретен дипломатски одговор: босанскиот министер за надворешни работи Елмедин Конаковиќ најави повлекување на најголемиот дел од персоналот на амбасадата во Белград, оставајќи ги амбасадорот и конзулот, токму поради односот на српските власти кон погребот и учеството на државни функционери во него.
Погребот на Ратко Младиќ затоа веќе не е само вест за смртта и испраќањето на еден поранешен генерал. Тој стана нова сцена на старата балканска борба околу тоа кој се памети како херој, кој како злосторник и колкава тежина имаат правосилните судски факти кога политиката, институциите и колективното сеќавање избираат поинаков јазик. Формално приватен или не, присуството на државата, војската и црковниот врв му даде значење што одамна ја надмина приватноста на еден погреб.
