Министерството за образование и наука и Град Скопје подготвуваат нов пакет мерки за спречување на врсничкото насилство во училиштата, најавено вчера по тешкиот инцидент во Чаир во кој беше прободено 13-годишно момче. Мерките треба да опфатат работа со учениците и родителите, поголема улога на стручните служби, засилен надзор во училиштата и законски решенија што предвидуваат и финансиска одговорност за дел од родителите.
Најавата доаѓа во момент кога проблемот веќе тешко може да се сведе на поединечна тепачка, дисциплински прекршок или конфликт меѓу неколку деца. Последниот случај ја отвори многу пошироката тема – што се случува пред насилството да стане видливо и дали училиштето, семејството и институциите располагаат со механизми што навреме го препознаваат ризикот.
Нов пакет мерки со учениците и родителите во фокусот
Градоначалникот на Скопје Орце Ѓорѓиевски најави дека Градот и министерката за образование и наука Весна Јаневска работат на поширок сет мерки што треба да има долгорочен ефект. Според неговата изјава, во подготовката се вклучени експерти, а планирано е тимовите да работат и со учениците и со нивните родители.
Ѓорѓиевски потсети и на претходно воведеното ограничување на употребата на мобилни телефони за време на наставата во средните училишта под надлежност на Град Скопје. Сепак, новиот пристап, според најавеното, треба да оди подалеку од една изолирана мерка и да вклучи системска работа со однесувањето, семејната средина и превенцијата.
Тоа е важна разлика. Телефонот може да биде средство преку кое се продолжува навредувањето, снимањето или кибернасилството, но причините за агресивното однесување не исчезнуваат со оставање на уредот надвор од училницата. Затоа клучното прашање е дали најавениот пакет ќе создаде функционален систем во кој наставникот, психологот, педагогот, родителот и надлежните институции ќе реагираат пред конфликтот да премине во сериозно насилство.
Казна од 250 евра е најавена, но сè уште е дел од законски измени
Една од мерките што привлекува најголемо внимание е можноста за парично санкционирање на родители или старатели. Според информациите што Министерството за образование во собраниска процедура се законски измени со кои е предвидена глоба од 250 евра за родител или старател на дете за кое ќе биде утврдено дека извршило врсничко насилство во училиште, како и за родител што одбива да соработува со училишните служби. Оттука, глобата не треба да се чита како веќе воспоставена и автоматска казна за секој училиштен конфликт. Станува збор за најавено законско решение чие конкретно спроведување ќе зависи од конечната законска рамка и постапката со која ќе се утврдуваат одговорноста и околностите на случајот.
Прашањето за родителската одговорност е чувствително и од друга причина. Семејството несомнено има голема улога во однесувањето на детето, но врсничкото насилство ретко има една причина и е тешко да се решава само со казнување. Затоа и најавата за работа на експертските тимови со родителите може да биде поважен дел од системот од самата финансиска санкција – доколку таквата работа биде континуирана, стручна и достапна.
Наставникот е првата точка на препознавање
Во училиштата веќе постојат процедури за препознавање, пријавување и постапување при различни облици на насилство. Тие не се однесуваат само на физички напад, туку и на психичко, емоционално, социјално, сексуално и кибернасилство, како и на злоупотреба и занемарување.
Од МОН посочуваат дека првата инстанца за препознавање и пријавување најчесто е наставникот, по што се вклучува стручната служба во училиштето. Кога случајот го бара тоа, постапуваат и Државниот просветен инспекторат, Педагошката служба, Министерството за внатрешни работи и центрите за социјална работа.
Повторно се воведени и дежурства на наставниците за време на одморите во ходниците и во училишните дворови. Во програмите за стручно усовршување на стручните соработници, Министерството за образование и наука веќе ја вклучува и соработката меѓу семејството и училиштето во спречувањето на врсничкото и кибернасилството.
Пријавите не покажуваат сè – бруталноста е посебен аларм
Според податоците што МОН, преку електронската адреса за пријавување насилство во учебната 2024/2025 година биле евидентирани 49 пријави, а во 2025/2026 година 57. Во 2023/2024 биле примени околу 120 пораки, но Министерството појаснило дека голем дел од нив биле предлози и препораки, а не конкретни пријави за насилство.
Самите бројки затоа не даваат доволна основа за едноставен заклучок дека насилството нагло расте или опаѓа. Она што институциите го посочуваат како особено загрижувачко е тежината на поединечните случаи. Инцидентот во Чаир на 31. август, по кој 13-годишно момче заврши со тешки повреди, е најсериозното предупредување дека границата меѓу детски конфликт и насилство со можни трагични последици може да биде премината многу брзо.
Здравствената состојба на повреденото момче била постабилна, но и натаму критична. За инцидентот се води постапка, а за 19-годишен осомничен беше определен притвор.
„Нулта толеранција“ ќе вреди само ако стане секојдневна практика
ВЕЧЕР објави дека на ученици од повисоките одделенија уште на првиот училиштен час им било укажано дека врсничкото насилство нема да се толерира и дека ќе следуваат строги педагошки мерки. Пораката е јасна, но вистинскиот тест започнува по првиот час.
Училиштето не може да биде безбедно само кога наставникот дежура во ходникот, ниту проблемот може да се реши единствено со казна за родителот. Потребни се рано препознавање на промените во однесувањето, достапни стручни служби, јасна процедура што навистина се применува, доверба на ученикот дека може да пријави насилство без дополнително понижување и родители кои нема да го третираат проблемот како туѓ додека не стигне до нивното дете.
Најавениот пакет на МОН и Град Скопје допрва треба да биде претставен во целост. Токму таму ќе се види дали тешкиот случај од Чаир ќе предизвика уште една краткотрајна реакција по инцидент или ќе стане повод за механизам што функционира и тогаш кога камерите и јавноста повеќе не гледаат кон училиштата.
