На една нива родот е стигнат, пиперките и доматите се натоварени, кајсиите треба да се соберат навреме – а човек што ќе ги бере нема. Во исто време купувачот во маркет или на пазар плаќа цена што често изгледа како да нема никаква врска со она што земјоделецот го добива на почетокот на синџирот. Токму меѓу тие две точки летово се појавува сè повидлив модел: дојди на нива, набери сам и купи директно од производителот.
Флеш:
На прв поглед звучи како симпатично враќање кон непосредниот контакт меѓу човекот и храната. Во реалноста тоа е многу повеќе сигнал за притисокот под кој работи македонското земјоделство. Огласите за директна продажба не се родиле од маркетиншка мода, туку од комбинација на недостиг од сезонски работници, високи трошоци за берба, ниски откупни цени и несигурен пласман. Вчера повеќе македонски медиуми ја отворија токму оваа тема, со конкретни примери од производители што го нудат родот директно од нивите.
„Дојди и набери си“ веќе не е егзотична идеја
Во групите за земјоделство и продажба на домашни производи се појавуваат понуди за јаболка, кајсии, домати, пиперки, краставици и друг сезонски род. Јаболката во Кадино се нудат по 100 денари за килограм, набрани пред купувачот, како и кајсии по 40 денари за килограм за оние што самите ќе дојдат да ги соберат. Во еден од повпечатливите огласи, род од 3,5 декари пиперки и 2,5 декари домати бил понуден за 2.500 евра, со проценка за околу 10 тони домати и 6 до 7 тони пиперки – под услов купувачот самиот да ја организира бербата.
Тоа веќе не е обична продажба на домашен производ. Земјоделецот практично го префрла последниот, а често и најскапиот чекор од производството врз купувачот. Купувачот добива пониска цена и свеж производ, производителот избегнува дел од трошокот за работна сила, амбалажа, транспорт и посредници. Моделот има логика – но фактот дека станува спас за родот кажува дека нешто подлабоко во системот не функционира.
Род има, но нема кој да го собере
Претседателот на Националната мрежа на земјоделци, Ѓорѓи Каракашев, оценува дека сезонската работна сила е еден од најголемите проблеми за производителите. Цената на сезонската работа во моментов се движи од 300 до 400 денари за час. Земјоделците не го оспоруваат правото на работникот на пристојна заработка – проблемот е што при ниска откупна цена производителот често нема економски простор да ја плати бербата и истовремено да остане со одржлива заработка.
Тука е суштината што лесно се губи во романтичната слика за „самоберење“. Овошјето и зеленчукот не чекаат подобар договор, нов откупувач или поефикасна институција. Имаат рок. Ако не се соберат навреме, вложувањето во семе, расад, вода, препарати, гориво, механизација и месеци физичка работа може за неколку дена да се претвори во отпад.
Проблемот со недостигот од луѓе е поврзан и со нешто што на Паноптикум веќе го отворивме во текстот „Земјоделството во Македонија изумира таму каде што нема кој да ја наследи нивата“. Кога младите не гледаат сигурен приход, предвидлив пазар и достоинствен живот во земјоделството, не е чудно што сезонската работа станува сè потешко достапна, а просечната возраст на луѓето што остануваат на нивите расте.
Ниската откупна цена е само половина од приказната
Ситуацијата станува уште појасна кога ќе се споредат приходите и трошоците. Според последните статистички податоци, цените во земјоделството во јули 2026. година биле за 5,5% пониски отколку во јули 2025., додека влезните трошоци биле повисоки за 4,1%. Тековно потрошените средства пораснале за 3,7%, а трошоците поврзани со инвестиции за 8,9%.
Тоа е економската клешта во која се наоѓа производителот: производот може да поевтинува токму тогаш кога производството поскапува. Во таков однос добриот род престанува автоматски да биде добра вест. Ако нема купувач или ако понудената цена не ги покрива трошоците, поголемото количество значи и поголем проблем што мора брзо да се продаде.
Има и друга слабост – пласманот. Земјоделецот може да произведе квалитетно и многу, но без сигурен откуп останува сам да бара купувач, транспорт и начин производот навреме да стигне до пазарот. Во мај годинава Комисијата за заштита на конкуренцијата утврдила неправилности кај повеќе откупни центри, меѓу кои и непостоење писмени договори и договори без задолжителните законски елементи.
Од нивата до маркетот има премногу простор за туѓа заработка
Директната продажба отвора уште едно непријатно прашање: како е можно земјоделецот да се обидува очајно да се ослободи од родот, а потрошувачот истовремено да чувствува дека овошјето и зеленчукот во малопродажбата се скапи?
Одговорот не е едноставно „посредниците се виновни“. Меѓу нивата и продавницата навистина постојат реални трошоци – сортирање, калибрирање, амбалажа, транспорт, ладен ланец, растур, работна сила, складирање, закуп и трговска маржа. Но кога производителот и купувачот се незадоволни истовремено, а најслабиот дел од синџирот е оној што ја произведува храната, тогаш вреди да се праша како се распределува крајната цена.
Токму затоа директната продажба има смисла и надвор од актуелната криза. Пократок синџир може да значи поголем приход за производителот и подобра цена за потрошувачот. Оваа можност е начин земјоделците да прескокнат дел од посредниците, иако истовремено мора сами да ги преземат продажбата, логистиката и контактот со купувачите.
Директната продажба може да биде модел – ако не остане очајничко решение
Во многу земји директната продажба од фарма, земјоделските пазари, локалните кошници со храна и моделот „набери сам“ одамна се дел од нормалната рурална економија. Таков модел може да функционира и кај нас, но само ако не се сведува на фејсбук-оглас објавен во последен момент кога родот веќе зрее.
На Македонија ѝ требаат локални дигитални пазари, јасни правила за директна продажба, организирани пунктови за производители, здружување, ладилници, мали преработувачки капацитети и подобро поврзување со ресторани, хотели, продавници и јавни кујни. Тоа е истата логика што ја отвора и текстот на Паноптикум за заживувањето на македонското село: не е доволно да имаме земја и луѓе што знаат да произведуваат ако нема систем што ќе им овозможи производот да стане стабилен приход.
Во таа смисла и органското производство во Македонија го носи истиот проблем во друга форма. Производството само по себе не е доволно. Без пазар, доверба, логистика, преработка и купувач, и најдобриот производ останува суровина што земјоделецот мора некако да ја спаси.
Кога нивата станува продавница, системот мора да се запраша зошто
Нема ништо лошо граѓанинот да отиде на нива, сам да набере домати, пиперки, јаболка или кајсии и да плати директно на човекот што ги произвел. Напротив – таквиот контакт може да биде здрав и за локалната економија и за односот кон храната. Проблемот е ако тоа стане последната можност земјоделецот да не го фрли родот.
Тогаш „набери си сам“ веќе не е туристичко искуство, ниту модерна форма на продажба. Тоа е порака дека производителот дошол до точка во која е подготвен да се откаже од бербата само за вложеното да не му остане на земја. А земја во која храната зрее, купувачите плаќаат високи цени, а производителите не знаат кому да ја продадат – нема проблем со плодноста на нивите. Има проблем со организацијата на вредноста што од нив излегува.
