25 години по Охридскиот рамковен договор официјалното одбележување во Владата не остана само во јазикот на мирот и соживотот. Пораките од владиниот врв се поместија кон нешто поконкретно – функционални институции, еднаквост пред законот, професионализам, развој и политика што нема постојано да ги мобилизира граѓаните според етничката припадност.
Флеш:
Свечената седница на Владата денеска ја водеше вицепремиерот Александар Николоски. Премиерот Христијан Мицкоски не присуствуваше на седницата и годишнината ја одбележа со порака на Фејсбук. Министерот за правда Јетон Шасивари, пак, ја постави темата директно во полето на владеењето на правото: правдата не смее да биде селективна, а еднаквоста не смее да остане принцип само на хартија.
По 25 години веќе не е доволно да се зборува само за мирот
Охридскиот рамковен договор беше потпишан на 13. август 2001. година, во услови на вооружен конфликт и длабока политичка и безбедносна криза. Оригиналниот текст на договорот објавен од ОБСЕ ја постави рамката за прекин на насилството, децентрализација, правична застапеност, употреба на јазиците и поголемо учество на заедниците во јавниот живот. Неговата суштина не беше само да престане оружјето, туку политиката повторно да стане проконфликтите.
Четврт век е доволно долг период за еден договор да престане да се оценува само според околностите во кои бил создаден. Panoptikum веќе ја отвори пошироката историска и институционална рамка во текстот „25 години од Охридскиот рамковен договор – мирот беше почеток, институциите се тестот“. Таму прашањето е што Македонија направила со мирот. Денешните владини пораки отвораат уште потесна, но политички чувствителна тема: може ли земјата конечно да излезе од моделот во кој етничката припадност постојано сеитичка валута?
Мицкоски: потеклото да не биде мерка за вредноста на човекот
Во својата порака Мицкоски признава дека Рамковниот договор не се доживува еднакво од сите граѓани и повикува историјата да не се приспособува на потребите на дневната политика. Неговиот акцент е ставен врз функционални институции, еднаквост пред законите, образование, здравство. Сепак, најважниот дел од таа порака е заложбата вредноста на човекот да не се мери според потеклото, туку според знаењето, трудот, чесноста и придонесот. Тоа е политички значајна формулација токму затоа што Македонија со години се движи меѓу две потреби што често погрешно се претставуваат како спротивставени: заедниците да бидат правично застапени, а институциитепрофесионални.
Таквата промена во реториката има смисла само ако стане институционална практика. Едно е политичар да зборува за способност и резултати, а сосема друго јавните конкурси, именувањата и напредувањето навистина да функционираат според тие правила. Токму оваа дилема Panoptikum ја анализираше и во текстот „Правичната застапеност стигна до вистинскиот тест“: еднаквата можност и компетентност.
Николоски: од компромисот од 2001. до развојот како заедничка тема
Александар Николоски потсети дека во 2001. година Македонија можела да продолжи по патот на поделбите и конфликтот, но наместо тоа бил избран политички компромис, дијалог и меѓусебно разбирање. Во истото обраќање тој обвини дека низ изминатите години имало политички структури што го користеле договорот за лични интереси.
Николоски потоа значителен дел од обраќањето го насочи кон инфраструктурата, образованието, здравството и економскиот развој. На прв поглед, автопатите, училиштата или болниците изгледаат далеку од Рамковниот договор. Всушност, токму таму започнува следната фаза на соживотот. Граѓаните не живеат заедно само затоа што политичарите го изговориле зборот „соживот“. Живеат заедно кога користат исти институции, очекуваат исти стандарди и имаат чувство дека јавниот систем не прави разлика меѓу нив.
Николоски оцени дека договорот покажал дека сме научиле да живееме заедно. Тоа може да биде политичка цел, но тешко дека треба да се прогласи за целосно завршена работа. Отсуството на конфликт е основа. Вистинскиот соживот почнува таму каде што граѓаните веруваат дека судот, администрацијата, полицијата, училиштето и општината немаат различни правила во зависност од името,та припадност.
Шасивари ја постави најтешката мерка – еднаквоста пред институциите
Министерот за правда Јетон Шасивари ја формулираше можеби најконкретната институционална порака на годишнината: Охридскиот договор не треба да се третира само како историски документ, туку како секојдневна институционална одговорност. Правдата, порача тој, не може да биде селективна, а еднаквоста не смеип на хартија.
Тоа ја носи дебатата на терен каде што политичките декларации многу лесно се проверуваат. Еднаквоста не се докажува на свечена седница. Таа се докажува кога двајца граѓани со ист проблем добиваат ист третман. Кога законот не станонот не станува построг или поблаг во зависност од политичката близина. Кога институцијата не бара посредник, партиска книшка или лична врска за да ја заврши работата за која е создадена.
Токму затоа прашањето за меѓуетничките односи одамна е поголемо од етничката статистика. Во анализата за стабилноста на меѓуетничките односи, Panoptikum веќе укажа дека државата станува заеднички простор само кога различните идентитети не се чувствуваат ниту ни како партиски ресурс.
Правичната застапеност и компетентноста не се спротивставени
Македонија би направила голема грешка ако по 25 години ја замени старата етничка поделба со нова лажна дилема: или правична застапеност, или компетентност. Рамковниот договор самиот ја поставува потребата за правична застапеност во јавните тела, но институциите немаат смисла ако застапеноста се претвори во алиби за партиско вработување, администри функции без одговорност.
И обратното е точно. Повикувањето на „мерит систем“ не смее да стане ново удобно објаснување со кое ќе се затворат вратите пред заедници што историски биле недоволно застапени. Зрел модел е оној во кој човекот не мора да се откаже од својот идентитет за да биде рамноправен, но ниту може само со идентитетот да ја замени стручноста.
Тука лежи и најголемата политичка тежина на денешните пораки. Ако власта вели дека иднината треба да биде ослободена од етнички тензии, тогаш таа самата ќе мора прва да се воздржи од нивно активирање кога политичката пресметка станува потешка. Истото важи и за опозицијата, и за партиите што настапуваат како етнички претставници. Не може поделбите да бидат штетни само кога ги користи политичкиот противник.
Од споделено минато кон заеднички интерес
Охридскиот договор ќе остане различно прочитан од различни делови на македонското општество. Нема политичка одлука што може да нареди единствено сеќавање на 2001 година. И не треба. Демократското општество може да живее со различни историски перспективи, сè додека тие не се претвораат во оправдување за нови поделби.
Затоа вреди да се прочита и поширокиот Panoptikum текст „Споделено минато, споделена иднина – како да живееме со историјата без да станеме нејзини заложници“. Минатото не мора да биде избришано за да престане да управува со сегашноста. Треба да биде разбрано доволно добро за политиката да да ги отвора истите рани.
Следниот тест е многу попрозаичен – нормална држава
25 години по Рамковниот договор, Македонија не е на истото место од 2001. година. Мирот, институционализирањето на правата на заедниците и политичкото решавање на конфликтите се реални придобивки. Но токму затоа мерката денес мора да биде повисока.
Следната фаза не бара нов историски договор. Бара држава во која институциите работат, правдата не го препознава партискиот телефонски именик, професионалноста не е декоративен збор, а етничката припадност не се активира секогаш кога треба да се сокрие отсуството на резултати.
Денешните пораки од Владата одат токму во тој правец – помалку етнички тензии, повеќе еднаквост, ред, работа и функционални институции. Тоа звучи како природна следна етапа по 25 години. Меѓутоа, од овој момент нејзината вредност нема да се мери според говорите на годишнината, туку според она што граѓанинот ќе го види кога ќе влезе во институција.
