На Балканот минатото ретко мирува во архивите. Тоа живее во семејните приказни, во имињата на градовите, во песните, јазикот, црквите, старите куќи, спомениците и границите. Понекогаш нè поврзува, понекогаш нè разделува, а најчесто го прави и едното и другото истовремено. Затоа разговорот за споделено минато не е невина историска вежба. Тој е прашање за тоа како ќе живееме едни со други денес.
Проблемот почнува кога „споделено“ го разбираме како „исто“. Народите можат да делат простор, политички системи, трговски патишта, војни, преселби, културни влијанија и човечки судбини, а сепак да не го паметат минатото на ист начин. Споделената историја не бара едно сеќавање. Уште помалку бара еден сопственик на историјата.
Минатото не е имотен лист
Историјата лесно станува продолжение на современата политика кога историските личности, јазиците, традициите и културното наследство почнуваат да се третираат како недвижен имот: или се „наши“, или се „ваши“. Но човечката историја речиси никогаш не функционирала според денешните административни линии. Луѓето патувале, се преселувале, тргувале, се венчавале, војувале, учеле едни од други и менувале јазици, обичаи и политички лојалности многу пред да постојат современите национални држави.
Особено на Балканот, каде што низ вековите се преклопувале различни цивилизациски, религиски и политички светови, обидот секој историски слој да се затвори во една национална фиока неизбежно произведува искривена слика. Нашиот текст за Балканскиот Полуостров и неговата историска меморија токму затоа го чита регионот како простор на постојано преклопување – место каде што границите се менувале побрзо од човечките врски.
Значи, споделеноста не ја укинува посебноста. Напротив. Само човек сигурен во сопствениот идентитет може да прифати дека делови од неговото историско искуство се допираат со искуствата на други народи. Тоа не значи откажување од сопствениот јазик, култура, историја или име. Значи признавање дека соседот исто така има право на своето паметење.
Иста улица, различни сеќавања
Замислете стара балканска улица. На едниот крај има православна црква, неколку куќи со османлиска архитектура, поранешно еврејско маало и зграда изградена во времето на социјализмот. Во неколку стотини метри стојат векови што денешните политички наративи често се обидуваат да ги разделат со дебели линии. Но улицата не ја познава таа чистота. Таа е материјален доказ дека минатото се таложи, а не се заменува целосно.
Токму тука лежи една од најтешките лекции за нашите општества: заедничкото наследство не мора да произведе заедничка национална приказна. Советот на Европа со години го третира културното наследство во Југоисточна Европа и како простор за соработка, локален развој и помирување, наместо само како предмет на национално поседување. Регионалната програма за културно и природно наследство во Југоисточна Европа е еден пример за таков пристап.
Вистинската зрелост не е сите да ја раскажуваме истата приказна. Зрелоста е да можеме да слушнеме различна приказна без веднаш да ја доживееме како напад врз сопственото постоење.
Кога историјата станува алатка за денешна моќ
Опасноста не доаѓа од сеќавањето, туку од неговата политичка употреба. Историската неправда може да се изучува, памети и именува. Но може и постојано да се рециклира за да создава нови генерации наследници на стари конфликти. Во таков систем човекот не добива историја за да ја разбере сегашноста, туку добива список на долгови што некој друг наводно мора да му ги отплати. Тогаш минатото станува бесконечен судски процес без можност за конечна пресуда. Секоја генерација повторно ги отвора истите досиеја, повторно ги пребројува старите порази, повторно бара историска сатисфакција од луѓе што не учествувале во настаните за кои се обвинети.
Таквото општество може многу да знае за својата историја, а сепак ништо да не научи од неа.
Паноптикум веќе пишуваше за оваа тенка линија меѓу припадноста и нејзината политичка злоупотреба во текстот за националниот идентитет. Идентитетот е природна човечка потреба за припадност; проблемот настанува кога од него се создава инструмент за рангирање на луѓето, за негирање на туѓото или за политичко мобилизирање преку страв.
Македонското искуство и цената на туѓите толкувања
За Македонија ова прашање не е теоретско. Македонската историја, јазик, културно наследство и национален идентитет премногу често биле предмет на надворешни толкувања, присвојувања и политички условувања. Затоа повикот кон „споделена историја“ овде неизбежно предизвикува претпазливост. И таа претпазливост не треба да се исмева.
Постои суштинска разлика меѓу признавањето дека историите на соседните народи се испреплетувале и барањето еден народ да прифати туѓо толкување на сопствениот идентитет. Првото отвора простор за дијалог. Второто создава хиерархија во која едниот добива право да го дефинира другиот.
Токму затоа споделеното минато може да стане основа за споделена иднина само ако се темели врз достоинство и заемност. Ниту една вистинска заедница не се гради така што некој прво мора да се откаже од дел од себе за да биде примен во неа.
Во тој контекст вреди да се чита и пошироката тема за историјата и традицијата како жива меморија. Наследството има смисла кога му помага на човекот да разбере од каде доаѓа. Кога служи единствено за докажување дека некој друг нема право на својата приказна, престанува да биде култура и станува идеологија.
Што навистина може да биде споделено?
Можеме да споделуваме истражувања без да споделуваме идентични заклучоци. Можеме заеднички да ги чуваме археолошките локалитети, старите градови, архивите, музичките традиции и природното наследство без да бараме единствен национален печат врз нив. Можеме да признаеме дека истата историска личност оставила трага во повеќе средини. Можеме да ги отвориме архивите наместо да ги претвораме во политички трезори.
Европскиот пристап кон културното наследство исто така ја препознава идејата дека заедничките историски места можат истовремено да ја покажуваат и различноста и поврзаноста на европските општества. Европската ознака за наследство, на пример, е создадена за подобро да се препознаат места поврзани со заедничката европска историја и вредности, без тие да престанат да припаѓаат на сопствениот национален и локален контекст. Документите на Европската унија за Европската ознака за наследство ја поставуваат токму таа врска меѓу посебното и заедничкото.
Но најважното нешто што можеме да го споделиме не е историскиот наратив. Тоа е одговорноста.
Иднината нема архивски документ
Минатото, какво и да било, веќе се случило. Можеме да го истражуваме, толкуваме, оспоруваме и дополнуваме, но не можеме да го измениме. Иднината е единственото време врз кое сè уште имаме директно влијание.
Токму затоа прашањето не е дали ќе постигнеме совршена согласност за секоја историска личност, востание, граница или културно влијание. Веројатно нема. Прашањето е дали сме способни да изградиме општества во кои таквото несогласување нема да произведува непријателство.
Нашите деца ќе живеат со многу поконкретни проблеми од историските комисии: образование, иселување, економска несигурност, климатски промени, технологија што го менува трудот, демографско празнење на цели региони. Ќе наследат и култури и јазици, но ќе наследат и институции, патишта, загаден воздух, долгови и начини на политичко однесување.
Ако сакаме нешто навистина да им оставиме, подобро е да им оставиме соседи со кои можат да разговараат отколку наследени непријатели што никогаш не ги избрале.
Заедничката иднина почнува таму каде што престанува потребата да се поништи другиот
Можеби најголемата заблуда е дека помирувањето бара заборав. Не бара. Ниту бара сите да станеме исти, да ги омекнеме сопствените идентитети или да ги релативизираме историските неправди. Бара нешто потешко: способност да го чуваме сопственото без да го негираме туѓото.
Споделеното минато треба да биде простор за истражување, а не команда за идентичност. Споделената иднина, пак, не е сентиментална парола. Таа е практична одлука дека достоинството на едниот не мора да се гради врз понижувањето на другиот.
На Балканот премногу генерации научиле како да наследуваат спорови. Можеби вистинскиот историски пресврт ќе дојде тогаш кога една генерација ќе реши дека не е должна да им ги предаде сите на следната.
