Кога почитта не смее да остане само збор

Има еден лесен, речиси безопасен начин општеството да се однесува кон творецот: да му аплаудира кога е далеку, да го слави кога веќе не бара ништо, да му приреди комеморација кога молкот станал поудобен од поддршката. Таа почит е уредна, свечена и задоцнета. Не вознемирува никого, не бара пари, не бара простор, не бара институционална одговорност, не бара човечка зрелост.

Вистинската почит кон творецот почнува порано – додека тој е жив, додека создава, додека се бори со сомнежот, со времето, со материјалната теснотија, со рамнодушноста и со онаа најтешка форма на омаловажување: кога делото се користи, а творецот се заборава.

Да се поддржи творецот не значи да се прогласи за недопирлив. Не значи да се поштеди од критика, ниту да му се додели вечна морална предност над читателот, гледачот, слушателот или заедницата. Поддршката значи нешто поедноставно и подлабоко: да се признае дека зад секое дело стои човек со труд, глас, биографија, ризик и достоинство. А достоинството, кога еднаш ќе се претвори во украсна фраза, лесно станува празна рамка на ѕид.

Делото не паѓа од небо

Во културата често се зборува за делата како за самостојни светови. Книга, композиција, слика, филм, претстава, истражување, радиоемисија, фотографија, дигитален проект – штом ќе се појават пред јавноста, тие почнуваат свој живот. Патуваат, се толкуваат, се сакаат, се одбиваат, се цитираат, се забораваат и повторно се откриваат. Но тоа не значи дека настанале без творец.

Делото може да го надживее авторот, но не може чесно да биде издвоено од неговото човечко право да биде именуван, признаен и заштитен од присвојување. Токму затоа во меѓународното разбирање на авторството постојат и морални права: врската меѓу авторот и делото не е само економска, туку и лична, идентитетска, достоинствена. Светската организација за интелектуална сопственост укажува дека моралните права му овозможуваат на авторот да ја зачува и заштити врската со своето дело, особено преку признавање на авторството и заштита на интегритетот на делото. ВИПО во своето објаснување за авторското право ја поставува оваа врска како суштински дел од разбирањето на творештвото.

Тука се гледа разликата меѓу културна употреба и културна злоупотреба. Едно е да се толкува дело, да се полемизира со него, да се вгради во нов разговор. Друго е да се земе неговата вредност, да се избрише името на творецот и потоа да се зборува за култура како за заедничко богатство. Заедничко богатство без признаена лична заслуга е само поубаво спакувана неправда.

Поддршката како јавна зрелост

Секоја заедница сака да се претстави како културна. Сака да има писатели, уметници, музичари, мислители, глумци, режисери, истражувачи, автори што ќе ја претставуваат пред светот и ќе ја објаснуваат пред самата себе. Но културноста не се мери само со бројот на фестивали, свечени говори и јубилејни плакети. Таа се мери со начинот на кој се однесуваме кон творецот кога не е пригоден, кога не е евтин, кога не е лесен за употреба.

Поддршката е јавна зрелост затоа што бара да разликуваме вредност од популарност, труд од видливост, дело од содржина што може брзо да се потроши. Во време кога сè се претвора во објава, реакција, алгоритам и моментна употребливост, творецот лесно станува добавувач на „материјал“. Неговото дело се споделува, се презема, се коментира, се фрагментира, се користи како повод за туѓа видливост. А таму каде што нема култура на признавање, сето тоа брзо се претвора во тивко бришење.

Затоа културата и творештвото не можат да бидат оставени само на ентузијазмот. Ентузијазмот е благороден почеток, но слаб систем. Тој може да роди дело, но не може сам да го заштити достоинството на оној што го создал. За тоа се потребни навика, правило, институција, етика и јавна свест.

Творецот не бара милост, туку праведна мера

Најопасната форма на непочит кон творецот е онаа што се маскира како восхит. „Ти си создаден за ова“, велиме, и со тоа често мислиме дека тој треба да работи без услови. „Тоа ти е дарба“, велиме, како дарбата да ја укинува потребата од труд, време, хонорар, простор, заштита и мир. „Уметноста не е за пари“, велиме, најчесто од позиција во која туѓиот труд ни е потребен, но не сакаме да ја признаеме неговата цена.

Творецот не бара милост. Милоста го понижува затоа што го претвора во зависник од нечија добра волја. Тој бара праведна мера: да биде именуван кога неговото дело се користи; да биде платен кога неговиот труд создава вредност; да биде консултиран кога делото му се пренаменува; да биде заштитен кога некој го присвојува; да биде слушнат кога предупредува дека културата не може да преживее само од љубов.

УНЕСКО уште во Препораката за статусот на уметникот од 1980. година ја нагласува потребата државите да го унапредуваат професионалниот, социјалниот и економскиот статус на уметниците, вклучувајќи услови за работа, приход, социјална сигурност, слобода на изразување и можност за професионално организирање. Препораката на УНЕСКО за статусот на уметникот е важна токму затоа што го гледа творецот не како декоративна фигура, туку како работник на духот со права и со јавна улога.

Одбрана од заборавот додека човекот е присутен

Има нешто длабоко неправедно во навиката да ги препознаваме творците дури кога нивната човечка ранливост веќе не нè обврзува. Посмртната почит е најлесна форма на благодарност. Таа не бара дијалог, не бара поддршка во вистинско време, не бара да се соочиме со жив човек што можеби има став, болка, потреба или несогласување.

Живиот творец е понепредвидлив од споменикот. Тој може да побара услови. Може да не се согласи. Може да потсети дека делото не е ничија бесплатна суровина. Може да каже дека аплаузот не ја плаќа киријата, дека признанието без почит е протокол, дека културата без грижа за луѓето што ја создаваат станува музеј на сопствената нечувствителност.

Токму затоа признателноста кон творецот мора да биде жива практика, а не посмртна формула. Таа се покажува во ситни и крупни постапки: во наведување на авторот, во фер договор, во пристојно плаќање, во чување на контекстот, во недозволување туѓото дело да се третира како општа оставина без име и потекло.

Критиката не ја укинува почитта

Поддршката на творецот не значи култ кон личноста. Напротив, зрелата културна средина мора да умее да критикува. Делото што не смее да биде прочитано критички е веќе затворено во стаклена витрина. Творецот што не смее да биде оспорен е претворен во институција без воздух.

Но критиката има свој морален праг. Таа не смее да биде изговор за понижување, бришење, клеветење или присвојување. Да се каже дека едно дело е слабо, спорно или неуспешно е дел од културниот разговор. Да се негира трудот, да се потцени човечката цена на создавањето, да се користи делото без признавање или да се напаѓа творецот наместо аргументот – тоа веќе не е критика, туку ниска форма на моќ.

Почитта не бара молк. Таа бара мера. А мерата е најретката доблест во јавниот простор.

Достоинството на делото се брани преку достоинството на творецот

Делото има свој живот, но неговото достоинство не е издвоено од достоинството на оној што го создал. Кога го поддржуваме творецот, ние не му правиме услуга. Ние ја браниме можноста воопшто да постои култура која не е само потрошувачка, туку паметење, смисла и човечка трага.

Затоа поддршката не треба да се сведува на пригодна реченица: „треба да ги цениме нашите творци“. Таа реченица е точна, но недоволна. Треба да ги читаме, слушаме, гледаме и именуваме. Треба да ги плаќаме кога го користиме нивниот труд. Треба да ги штитиме од присвојување. Треба да им оставаме простор да создаваат без постојано да се оправдуваат зошто нивната работа е важна.

Во тоа има и нешто поголемо од индивидуална правда. Општество кое не го брани творецот на крај не го брани ни сопственото паметење. Зашто секое дело кое вреди е обид човекот да не исчезне без глас. А секој творец што е понижен, избришан или оставен сам пред своето дело, ни покажува колку малку сме разбрале од културата која сакаме да ја наследиме.

Паноптикум како авторски став токму тука ја наоѓа својата смисла: во одбивањето културата да се третира како украс, а творецот како случаен изведувач на нешто што заедницата ќе го присвои кога ќе ѝ затреба. Почитта не е свечена поза. Почитта е однесување. И секогаш се проверува таму каде што не е најлесно.