Шарл Бодлер денес речиси автоматски го врзуваме со „Цвеќиња на злото“, книга што не е само врв на француската поезија, туку и пресвртна точка во европската книжевна чувствителност. Но токму тоа дело, кое подоцна ќе стане симбол на модерната поезија, во своето време било дочекано како навреда, како провокација, како опасност за јавниот морал. И тука почнува она што мене секогаш ми е најинтересно кај големите автори – моментот кога литературата не влегува во салоните со поклон, туку во судница со обвинение.
Книга што прво била скандал, па дури потоа класика
Пред да стане Les Fleurs du mal, книгата долго кружела како замисла, како најава, како недовршено ветување. Бодлер во различни фази размислувал за наслови како Les Lesbiennes и Les Limbes, пред конечно да се зацврсти насловот што денес ни звучи толку природно, како отсекогаш да постоел. Тоа е убав потсетник дека големите книги не паѓаат од небо готови – тие долго се мачат со себе, со формата, со редоследот, со сопственото име.
Првото издание на книгата излегува во Париз во јуни 1857 година. Бодлер веќе бил препознатлив, но не како мирен книжевен автор што удобно чекори кон слава, туку како фигура околу која постојано има немир, долг, нервоза, естетска дрскост и јавна нелагода. Тој внимателно ги подредувал песните, интервенирал во коректурите, се однесувал кон книгата како кон внатрешен архитектонски објект, а не како кон случајно собрано купче стихови. Токму затоа историјата на книгата е толку важна – таа покажува дека Бодлер не пишувал само песни, туку градел систем на темнина, убавина, порок, молитва и пад.
Кога поезијата ќе ја вознемири државата
Само кратко по објавувањето, книгата влегува под удар на француските власти. Процесот против Бодлер и неговите издавачи почнува на 20 август 1857 година пред шестата поправна комора на Сена. Обвинението не било мало, ниту симболично – станувало збор за „навреда на јавниот морал и добрите обичаи“. Со други зборови, државата проценила дека поезијата е доволно силна за да биде третирана како општествен проблем. И тоа не е спореден детал од биографијата на Бодлер. Тоа е централна сцена од неговата легенда.
Судот не ја прифатил тезата дека во книгата порокот е прикажан за да ја покаже својата одвратност. Наместо тоа, Бодлер бил осуден на парична казна од 300 франци, а неговите издавачи на по 100 франци. Истовремено, шест песни биле издвоени и забранети. Она што е особено важно е дека обвинението за навреда на религиозниот морал не било утврдено, но обвинението за јавен морал – било. Тоа ни кажува многу и за духот на времето, и за нервозата на буржоаското општество, и за границите што власта сакала да ѝ ги постави на уметноста.
Што навистина го плашело општеството
Не сум сигурен дека тогашните чувари на моралот навистина биле уплашени од еротиката сама по себе. Повеќе мислам дека ги вознемирувала искреноста. Бодлер не го разубавува човекот. Не му става маска на доблест за да биде поподнослив. Тој покажува дека во човекот паралелно живеат нежност и расипаност, молитва и похота, возвишеност и кал. А таквата вистина, кога е кажана со стил, знае да биде понеподнослива од секој скандал.
Во една своја белешка Бодлер признава дека во оваа „грозна книга“ го внел целото свое срце, целата своја нежност, целата своја религија – па дури и својата омраза. Мене токму тоа ми е клучот за читање на Цвеќиња на злото: не како мода на темнината, туку како екстремна искреност на еден поет што не сака да лаже за човечката природа. Токму затоа книгата преживеала судови, а судовите останале фуснота до неа. Ова е веќе интерпретативно читање, но е силно поткрепено од историскиот контекст на процесот и од начинот на кој самото дело било примено и подоцна вреднувано.
Од забрана до канон
Втората важна станица е 1861 година. Тогаш излегува проширено второ издание на книгата, но без шесте забранети песни. Наместо нив, Бодлер додава нови текстови и ја дообликува внатрешната архитектура на делото. Подоцна, забранетите песни ќе бидат објавени во Белгија, а целосната правна неправда официјално ќе почне да се исправува дури многу подоцна. Тоа е уште една иронија на книжевната историја: државата може привремено да оттурне книга, но не може да ѝ ја одземе иднината.
Во 1949 година, на 31 мај, францускиот Касационен суд ја поништува старата пресуда. Тоа не е само правна рехабилитација на Бодлер. Тоа е задоцнето признание дека книжевната вредност и моралната паника не се исто. Дека една епоха може да осуди нешто што следната ќе го препознае како суштинско. И можеби токму затоа приказната за Бодлер не е само книжевна анегдота, туку лекција за сите времиња: општеството често прво казнува, а дури потоа разбира.
Албатросот како слика на поетот
Не е случајно што токму „Албатрос“ останува една од најмоќните автопоетички слики во европската поезија. Во височината, птицата е господар на просторот. На палубата, меѓу луѓето, станува смешна, несмасна и речиси бескорисна. Тоа е Бодлеровата слика за поетот – суштество создадено за височина, а фрлено во свет што ја исмева токму неговата различност.
Тука Бодлер не бара сожалување. Не глуми маченик. Само кажува нешто многу непријатно точно: дека дарбата што те крева над секојдневието, истовремено може да ти пречи да чекориш низ него. И можеби токму затоа Бодлер и денес ни е близок. Не затоа што е „скандалозен“, туку затоа што совршено го разбрал судирот меѓу внатрешната височина и општествената теснотија.
Зошто Бодлер останува современ
Кога денес зборуваме за Бодлер, не зборуваме само за француски поет од XIX век. Зборуваме за фигура што сѐ уште ни објаснува како општествата реагираат на непријатната уметност. Како ги слават уметниците кога веќе не се опасни. Како ја прогласуваат за неморална секоја книжевност што одбива да биде украс.
И затоа, ако ме прашаш што е навистина „непознато за познатите“ кај Шарл Бодлер, не е само фактот дека бил суден. Тоа денес веќе може да се провери во секоја сериозна историја на процесот. Поважно е нешто друго: дека од самиот почеток знаел оти литературата што навистина допира до нервот на времето нема да биде дочекана со аплауз, туку со отпор. А сепак ја напишал. И токму затоа останал.
