Заедницата што ја носиме и кога не ја гледаме
Националниот идентитет е една од оние работи што не се гледаат со голо око, а сепак сериозно го обликуваат човекот. Тој е дел од поширокиот социјален идентитет – односно од начинот на кој човек се препознава себеси преку групите на кои им припаѓа. Тука е и неговата сила, ама и неговата опасност. Човек може никогаш лично да не ги запознае мнозинството од оние што ги чувствува како „свои“, а сепак да има длабоко чувство дека им припаѓа. Значи, не станува збор само за блискост во секојдневниот, непосреден однос. Станува збор за нешто многу пошироко – за замислена, но мошне реална заедница што живее во свеста, во јазикот, во сеќавањето, во симболите и во чувството дека некаде, некако, припаѓаш.
Токму затоа националниот идентитет и денес останува еден од најмоќните колективни облици на саморазбирање. Иако во модерното време најчесто го врзуваме за националната држава, реалноста е посложена. Нацијата не се сведува лесно на формула, ниту на еден единствен критериум. Јазик, етницитет, историско минато, култура, територија – сето тоа се елементи што можат да учествуваат во нејзиното обликување, ама ретко кога сите се совпаѓаат чисто, уредно и без остаток. И баш тука почнува проблемот. Она што теоријата сака да го среди во јасни категории, животот упорно го меша.
Од што се ткае чувството на припадност
Затоа и не е чудно што околу националниот идентитет одамна нема лесен договор. Објективните критериуми звучат уредно на хартија, но често се покажуваат недоволни кога ќе се судрат со живото искуство. Има нации кај кои не се поклопуваат сите очекувани елементи, а сепак чувството на припадност е силно и трајно. Тоа нè носи до субјективната страна на прашањето – до свеста, до изборот, до внатрешното прифаќање на заеднички живот. Нацијата не е само нешто што „ти е дадено“, туку и нешто што го препознаваш како свое.
Тука веќе прашањето станува подлабоко. Ако националната идентификација има корени во општите човечки потреби, тогаш не е ли јасно дека во неа зборува нешто многу постаро од модерната политика? Потребата да припаѓаш, да не бидеш сам, да се препознаеш во поголема приказна од сопствениот живот, да имаш „ние“ без кое и твоето „јас“ станува понесигурно. Човекот не е само индивидуа. Човекот е и суштество на врски, паметење, јазик и симболичка припадност.
Затоа, иако самиот поим нација е производ на поновиот историски период, пред него постоеле разни облици на колективна блискост, чувства и лојалности што подоцна полесно се вклопиле во модерните национални движења. Во историографијата ова често се препознава како прото-национализам. Тука влегувале верата, иконите, владетелот, земјата, локалната припадност – елементи што не се исти со денешната национална свест, но не се ни сосема туѓи на неа. Не треба да ги мешаме, ама не треба ни да се правиме дека меѓу нив нема допирни точки.
Каде завршува идентитетот, а каде почнува национализмот
Најважното прашање, сепак, не е дали човек има национален идентитет. Практично секој го има во некаква мера. Прашањето е: кога тој идентитет се претвора во национализам? Токму тука работите стануваат опасни. Не тогаш кога човек едноставно чувствува припадност, туку тогаш кога таа припадност ќе почне да бара надмоќ, исклучивост, политичка мобилизација и трајно чувство дека некој постојано ти должи признание, простор или правда.
Националниот идентитет се претвора во национализам кога почнува да се организира и управува преку национална репрезентација, преку елити што си земаат право да зборуваат во име на „сите“. Тогаш нацијата веќе не е само чувство на припадност, туку почнува да функционира како модерна, секуларна религија. Тогаш се создаваат „апостоли на национот“, чувари на вистината, толкувачи на историјата, продавачи на повредено достоинство. Особено кога во народот ќе се вгради чувство на перманентна запоставеност – економска, политичка, јазична, културна – тогаш идентитетот лесно станува средство за мобилизација, а не простор за самоспознавање.
Ако јазикот е ставен во инфериорна положба, ако политичкото одлучување се доживува како туѓо, ако културното присуство е сведено на маргина, тогаш националното чувство полесно се заострува. Но и тука треба внимателно. Не секое силно национално чувство е национализам. Ама секој национализам многу вешто се храни токму од чувството дека „не сме признати доволно“, „не нè гледаат доволно“, „не ни даваат доволно место“. Тука е неговата психолошка храна.
Во американската социологија, кога се отвораат теми за етнички односи, групна самосвест и разликување меѓу „ние“ и „другите“, корисно е да се спомне Роберт Парк. Но не би било најпрецизно целиот проблем на националниот идентитет да му се припише само нему. Посоодветно е да се каже дека неговите увиди за групните односи и самосвеста помагаат да разбереме нешто важно: дека една група се издвојува не само по сличностите што ги препознава во себе, туку и по разликите што ги нагласува во однос на другите. Значи, секое „ние“ речиси неизбежно си создава и некакво „тие“.
Од територија до знаење, од граници до комуникација
Кога се зборува за социолошките елементи на националниот идентитет, историјата покажува јасно поместување. На почетокот поголема тежина имале идеите за заедничко потекло и заедничка територија. Подоцна, сè повеќе се истакнувале заедничкото општество, обичаите, моралот, културните модели на живеење. И тоа не е случајно. Иста територија може да делат луѓе со различни традиции, обичаи и морални кодови. Значи, земјата сама по себе не е доволна за да објасни припадност.
Во поновите општествени читања сè потешко е националното богатство да се сведе само на простор и ресурси. Денес многу повеќе тежат знаењето, вештините, човечкиот капитал, способноста за комуникација, организација и соработка. Нацијата не живее само од територија. Таа живее и од квалитетот на луѓето, од јазикот што го создава, од институциите што ги гради, од културата што ја пренесува и од способноста да влезе во разговор со светот без да се распадне однатре.
Глобализација, современ свет и изгубениот идентитет
Во време на транснационални процеси, дигитални мрежи и економии што одамна не стојат мирно зад една граница, улогата на националната држава навистина се менува. Но не би рекол дека исчезнува, ниту дека останува без стварна функција. Напротив, таа и понатаму останува клучен актер во управувањето, правото, јавните услуги и политичкото одлучување, дури и кога дел од економската и политичката автономија ѝ е стеснет од глобалните процеси и меѓузависности. И современите анализи на јавната управа и владините капацитети покажуваат дека државата не е историски остаток, туку променет, притиснат, но сè уште пресуден механизам.
И тука доаѓаме до поединецот. Што се случува денес со човекот и неговото чувство на национален идентитет? Мислам дека тука одговорот не е едноставен. Од една страна, глобалниот свет ги разлабавува старите сигурности. Од друга, токму затоа кај многумина расте потребата повторно да се фатат за некаква цврста припадност. Кога животот станува нестабилен, човек често бара потврда во нешто што му изгледа постаро, поголемо и потрајно од него самиот.
Но општеството има клучна задача: да создава услови за човеков развој, самопотврдување и достоинствен живот, за националната идентификација да не стане засолниште за внатрешна празнина. Оти личност што има развиен персонален идентитет, што е самопотврдена и не живее од туѓо одобрување, обично нема потреба да ја апсолутизира нацијата. Таа може да има чувство на национална припадност, а притоа да не западне во колективна заслепеност. Може да го сака своето, без да го мрази туѓото. Може да памети, без да фалсификува. Може да припаѓа, без да биде заробена.
Тука е, всушност, и најголемата разлика. Едно е да имаш национално чувство. Сосема друго е во него да го бараш целиот свој изгубен идентитет. Кога поединецот или општеството во националната идентификација го бараат она што не успеале да го изградат како лична, морална, културна или институционална стабилност, тогаш нацијата станува замена. А замените секогаш се опасни кога ќе почнат да глумат суштина. Затоа проблемот не е во чувството на припадност само по себе. Проблемот почнува таму каде што човек ќе престане да се гради себеси, па ќе побара нацијата да му ја заврши таа работа наместо него.
