Кога изборот станува стил
Еклектицизмот често погрешно се сфаќа како мешање без ред, како културна „корпа“ во која може да се фрли сѐ што во моментот изгледа интересно. Тоа е најлесното, но и најсиромашното читање на поимот. Во својата посериозна смисла еклектицизмот е способност да се избира: од идеи, стилови, традиции, методи, форми и искуства.
Самиот збор има грчка основа-значи избирање. Во филозофијата и теологијата означува преземање доктрини од различни системи без задолжително прифаќање на целиот систем од кој тие потекнуваат. Затоа еклектицизмот не е исто што и синкретизам: тој не мора да ги помирува сите спротивности, туку честопати живее токму со нив. Britannica го опишува како избор на учења од различни мисловни системи, а Getty Art & Architecture Thesaurus го врзува и со уметничката практика на позајмување од различни визуелни извори.
Во тоа има нешто длабоко современо. Денешниот човек живее меѓу библиотеки, екрани, музики, архитектури, туѓи јазици, стари митови и нови технологии. Неговата култура не е повеќе една линија, туку раскрсница. Прашањето не е дали ќе мешаме, туку дали ќе знаеме што правиме кога мешаме. Еклектицизмот станува слаб кога е мода без паметење. Станува силен кога изборот има внатрешна логика.
Филозофија без догматски затвор
Во мислата еклектицизмот се јавува како отпор кон затворените системи. Тој не сака да биде заробен во една школа, еден метод, една апсолутна формула. Таквиот став може да биде плоден, затоа што дозволува разговор меѓу различни традиции. Еден мислител може да земе од стоиците дисциплини; од скептиците претпазливост, од Платон идеја за повисок ред, од Аристотел чувство за мера, од модерната наука методска проверка. Не мора сето тоа да се стопи во едно совршено учење; доволно е да создаде поодговорен начин на мислење.
Тука е и опасноста. Еклектицизмот лесно може да стане интелектуален комфор: по малку од сѐ, без обврска кон ништо. Кога човек зема идеи само затоа што му одговараат, а не затоа што ги разбрал, тој не мисли, туку украсува став. Тогаш еклектицизмот не е слобода, туку избегнување на судирот со сопствената недоследност.
Затоа вистинскиот еклектицизам бара повеќе строгост отколку што изгледа. Догматичарот има едно правило и се крие зад него. Еклектичарот мора постојано да одлучува: што зема, од каде зема, зошто зема и што губи со тој избор. Тоа е морална, не само естетска работа. Во таа смисла еклектичкиот дух има допирна точка со прашањето на моралното дејствување како свесен избор: слободата без одговорност брзо се претвора во произволност.
Еклектицизмот во уметноста и архитектурата
Во уметноста и архитектурата еклектицизмот станува видлив како просторен и визуелен јазик. Особено во XIX и почетокот на XX век архитектурата сѐ почесто комбинира историски стилови, декоративни мотиви, класични, готски, ориентални, ренесансни или барокни елементи, не секогаш за да го копира минатото, туку за да создаде нова композиција. Britannica во својот преглед на западната архитектура го врзува овој период со класични обнови, историзам и еклектицизам, додека Getty го дефинира еклектицизмот во уметноста како избор на најупотребливи елементи од различни доктрини, методи или стилови за ново дело.
Тоа не е само прашање на фасада. Една еклектичка зграда може да носи класичен портик, неоготски прозорец, ориентален декоративен ритам и модерна конструктивна логика. На прв поглед таа може да изгледа како судир на времиња. Но кога е добра, таа не личи на случајна продавница на стилови, туку на градски слој во кој историјата зборува со повеќе гласови.
Уметноста одамна знае дека „чистотата“ е често реторика на моќта. Секој стил настанува од нешто пред него: од бунт, од копнеж, од позајмување, од превод, од погрешно читање што подоцна станува оригиналност. И класицизмот како стилска одлука, кога се враќа кон античкиот модел веќе е еден вид избирање од минатото. Разликата е во тоа што класицизмот сака ред и мера, додека еклектицизмот сака можност повеќе традиции да се најдат во иста слика, иста просторија, ист град.
Културата на комбинацијата
Современата култура е радикално еклектичка. Млад човек може во ист ден да слуша барокна музика, електронски звук и балкански ритам; да чита антички стоик во дигитална апликација; да живее во стан со минималистичка маса, стара семејна икона, јапонски принт и евтина полица од индустриски дизајн. Нема повеќе едно „правилно“ културно потекло. Има лична монтажа на светот.
Ова може да биде убаво затоа што го ослободува вкусот од провинциска теснотија. Еклектичкиот човек не се плаши од туѓото. Тој знае дека идентитетот не се чува со стаклено ѕвоно, туку со способност да се препознае што е свое и кога се среќава со нешто друго. Во Македонија тоа не е апстрактна тема. Балканската култура и онака никогаш не била еднобојна: византиски, османлиски, словенски, медитерански, европски и локални слоеви се вкрстуваат во јазикот, храната, градовите, музиката, обичаите, дури и во секојдневниот гест.
Но современиот еклектицизам има и своја плитка страна. Алгоритмите нѐ учат да комбинираме без да продлабочиме. Еден цитат, една слика, еден стил, едно „вибе“, една поза. Светот станува колаж без паметење. Сѐ може да се спои затоа што ништо не мора да се разбере. Тоа е моментот кога еклектицизмот паѓа во декоративна празнина.
Разлика меѓу богатство и хаос
Клучното прашање не е дали еклектицизмот е добар или лош, туку дали има критериум. Без критериум тој е хаос. Со критериум тој е богатство. Една соба со различни предмети може да биде топла, лична и духовита; може и да биде склад од нерешени желби. Еден текст може да спои филозофија, уметност, историја и лично искуство; може и да стане претенциозна мешавина без мисла. Една култура може да учи од сите страни; може и да се изгуби во имитации.
Затоа еклектицизмот бара внатрешна дисциплина. Тој не ја укинува мерата, туку ја преместува од надворешното правило во самиот избор. Не прашува: „На кој стил му припаѓа ова?“, туку: „Зошто ова стои токму тука?“ Тоа е пресудното прашање. Кога има одговор, еклектицизмот станува јазик. Кога нема, станува декор.
Еклектичкиот човек
Можеби најважната форма на еклектицизмот денес не е ни во архитектурата, ни во уметноста, туку во самиот човек. Ние сме составени од различни влијанија: семејни приказни, книги, верувања, стравови, градови, екрани, љубови, порази, јазици што ги знаеме и јазици што само нѐ допреле. Нема чист човек, како што нема чиста култура. Има само подобро или полошо организирана сложеност.
Еклектицизмот, ако го разбереме сериозно, не нѐ учи да земаме сѐ. Нѐ учи да избираме подобро. Да не се плашиме од различното, но и да не му се предаваме без мисла. Да не ја обожаваме чистотата, затоа што таа често е сиромашна маска. Да не ја славиме мешавината сама по себе, затоа што и таа може да биде празна. Помеѓу тие две крајности се наоѓа зрелата култура: онаа што знае дека традицијата не е музеј, туку материјал за нова смисла.
Еклектицизмот е уметност на одговорното позајмување. Тој не прашува само што можеме да земеме од светот, туку што можеме да создадеме од земеното. А тоа, во време на бескрајни избори и кратко внимание е едно од најважните прашања на современиот човек.
