Оперетата е една од оние уметнички форми што долго време неправедно се сметаат за „помали“ затоа што не се преправаат дека се тешки. Таа не настапува со мрачен израз, не бара од гледачот да влезе во храм со наведната глава, не го претвора секој тон во судбина. Напротив, оперетата доаѓа со насмевка, со валцер, со духовит дијалог, со љубовна забуна, со маскенбал, со иронија и со една опасно прецизна способност: да каже сериозни работи така што публиката ќе се смее пред да сфати дека е погодена.

Како жанр, оперетата е „мала опера“ само по име, не и по културно значење. Таа обично спојува пеење, говорен дијалог, комични ситуации, танц и лесна музичка форма, но зад таа леснотија стои цела историја на европскиот град, неговите салони, театри, буржоаски навики, политички алузии и љубов кон спектаклот. Во XIX век особено во Париз и Виена оперетата станала простор каде што операта се симнала од високата трагична сцена и почнала да разговара со секојдневниот живот.

Меѓу операта и насмевката

Операта често сака да ја покаже човековата судбина во голем формат: љубов што завршува со смрт, власт што се распаѓа, херои што го губат животот, гласови што ја носат тежината на митот. Оперетата, пак, ја намалува висината на сцената и ја отвора вратата за игра. Таа не ја уништува операта, туку ја разоружува. Ја внесува во светот на недоразбирањата, флертот, двојните идентитети, лукавите слуги, збунетите аристократи, лажните бракови, танцот и јавниот потсмев.

Но токму тука е нејзината сила. Лесното не мора да биде плитко. Комичното не мора да биде безначајно. Оперетата знае дека општеството понекогаш најдобро се разобличува во моментот кога се забавува. Во нејзината музика има шампањ, но и киселост. Има валцер, но и сатирична игла. Има љубовни куплети, но и дискретна критика на класата, моралот, чиновништвото, војската, дипломатијата и граѓанската самодоволност.

Париз и Офенбах – смеењето како модерна сцена

Ако оперетата има еден голем татко, тоа е Жак Офенбах. Германец по потекло, Французин по кариера, виолончелист, композитор и театарски човек, Офенбах го почувствувал пулсот на Париз во времето кога градот бил лабораторија на модерната забава. Неговите дела, меѓу кои особено се издвојува „Орфеј во подземјето“ од 1858 година, ја користеле митологијата како маска за исмевање на современиот свет. Britannica наведува дека Офенбах напишал повеќе од 100 сценски дела и дека бил познат по елегантен, течен стил и развиено чувство за карактеризација и сатира.

Офенбаховата оперета не е само музички жанр; таа е урбан темперамент. Во неа Париз се гледа себеси во огледало што намерно малку го искривува ликот. Боговите стануваат чиновници, митските херои се однесуваат како луѓе од булеварите, возвишеното се спушта во театарска смеа. Тоа не е уништување на високата култура, туку нејзино ослободување од сопствената укоченост.

Виена – валцерот како општествена маска

Ако Париз ѝ ја даде на оперетата сатиричната острина, Виена ѝ ја даде нејзината најпрепознатлива елеганција. Виенската оперета е свет на валцери, балови, погрешни препознавања, аристократски фасади, шармантна меланхолија и лесен очај скриен зад блескавата музика. Метрополитен опера забележува дека „Лилјакот“ на Јохан Штраус Помладиот, премиерно изведен во 1874. година, помогнал танцовата музика да добие клучна улога во жанрот и му донел на Штраус големо меѓународно признание.

Виенската оперета не е само лесна музика за добро расположение. Таа е и естетика на општество што танцува над сопствените пукнатини. Хабсбуршкиот свет со своите јазици, народи, чиновнички редови, офицерски униформи и салонски ритуали во оперетата добива форма на блескава маска. Сè е учтиво, сè е шармантно, сè е музички префинето – но под површината се чувствува дека цела една Европа се забавува и старее во исто време.

„Веселата вдовица“ и последниот блесок на еден свет

Со Франц Лехар и „Веселата вдовица“ оперетата влегува во својот доцен, но блескав период. Премиерата во 1905. година ја поставила оваа оперета како еден од најпознатите симболи на жанрот, со музика што ја спојува салонската елеганција, љубовната игра и носталгичната сенка на еден свет што сè уште не знае дека му се приближува крајот. Лехар, според Britannica, бил унгарски композитор тесно поврзан со виенската оперета, а „Веселата вдовица“ останува неговото најпознато дело.

Во „Веселата вдовица“ има нешто што ја надминува обичната романтична интрига. Тоа е приказна за пари, дипломатски интерес, љубов, престиж и национална суета, но облечена во музика што се памети како светлина. Оперетата тука го покажува својот најдобар трик: зад мелодија што може да ја потпевнува цел град, да сокрие општествена механика што не е наивна.

Лондон и Гилберт и Саливан – духовитоста како институција

Во Англија оперетниот дух добива поинаква дисциплина: помалку виенски валцер, повеќе јазична прецизност, апсурд, сатирична логика и брилијантно римувана духовитост. Гилберт и Саливан создаваат свој свет на комични опери, познати како Savoy Operas, кои го одбележуваат викторијанскиот Лондон. Англиската национална опера наведува дека Savoy Theatre бил изграден за нивните дела, а Лондонскиот музеј ги опишува како лесна форма на опера што станала голем хит во викторијанскиот Лондон.

Кај Гилберт и Саливан смешното не е само ситуација, туку систем. Британската администрација, војската, судството, морнарицата, класната самоувереност и империјалниот тон стануваат материјал за музичка и јазична игра. Тие не ја уриваат институцијата со револуционерна жестина; ја прават смешна. А понекогаш ништо не ја разоружува моќта како добрата рима.

Зошто оперетата била модерна

Оперетата е дете на градот. Таа не би можела да се роди во истиот облик без булеварите, театрите, печатот, новата граѓанска публика, вечерните излегувања, модата, салоните и желбата за култура што не бара религиозна сериозност. Таа ѝ припаѓа на епохата во која забавата станува јавна институција, а театарот место каде што градот се гледа себеси – не како што е, туку како што би сакал да изгледа по две чаши шампањ.

Затоа оперетата е модерна форма и кога зборува со старински јазик. Таа ја разбира публиката како активен соучесник во илузијата. Сите знаат дека ситуациите се неверојатни, дека маскенбалите се удобни драмски механизми, дека недоразбирањата се намерно преувеличени, дека љубовта ќе најде пат низ лавиринтот. Но токму тоа сознание создава задоволство. Оперетата не бара да поверуваме во сè; таа бара да прифатиме дека играта може да биде вистинита на поинаков начин.

Леснотијата како културна мудрост

Постои една предрасуда според која сериозната уметност мора да биде тешка, темна и болна. Оперетата ја поткопува таа предрасуда. Таа покажува дека културата има потреба и од леснотија, од ритам, од насмевка, од музика што не ја понижува мислата, туку ја носи без да ја оптоварува. Тоа е особено важно во времиња кога јавниот живот станува премногу груб, а уметноста понекогаш премногу самозадоволно сериозна.

Леснотијата на оперетата не е бегство од стварноста, туку начин стварноста да стане поднослива и видлива. Таа знае дека човекот не живее само од големите трагедии. Живее и од погрешно испратени писма, од погрешно облечени униформи, од љубовни интриги, од покани на бал, од социјални маски, од смешни амбиции и од надеж дека, барем на сцената, хаосот ќе се претвори во финален ансамбл.

Од оперета до мјузикл

Оперетата има и историска улога што често се потценува: таа е еден од мостовите кон модерниот мјузикл. Нејзиното мешање на дијалог, песна, танц, комедија и романтична интрига подоцна ќе се развие во други театарски форми, особено во англоамериканскиот музички театар. Разликите се важни, но роднинството е јасно: и оперетата и мјузиклот сакаат сцената да биде место каде што зборот, телото и музиката работат заедно.

Овој премин не значи дека оперетата исчезнала. Таа останува во репертоарите, особено преку Офенбах, Штраус, Лехар и Гилберт и Саливан. Но денес ја слушаме поинаку. Она што некогаш било современа забава, денес е и носталгија, и стил, и документ за еден урбан свет што веќе не постои во ист облик. Во тоа има шарм, но и тага. Оперетата е музичка фотографија на општество што се смеело пред големите потреси на XX век.

Оперетата е потребна

Оперетата ни треба затоа што современиот човек често ја меша брзината со живост, а сарказмот со духовитост. Оперетата нуди нешто друго: уметност на темпо, мерка, ритам и елегантна иронија. Таа не е наивна, но не е ни цинична. Не е голема трагедија, но не е празна веселба. Не е револуционерен говор, но знае да ја исмее моќта така што таа ќе изгледа помалку страшна.

Во најдобрите моменти, оперетата е култура на човечката несовршеност. Во неа сите малку глумат, малку лажат, малку се вљубуваат, малку се плашат од скандал, малку сакаат пари, малку сакаат чест, малку сакаат да избегаат од сопствениот живот. А музиката, наместо да ги казни, ги собира во заедничка игра. Затоа нејзината леснотија не е слабост. Таа е форма на милост.

Оперетата, на крајот, е уметност што нè потсетува дека сме сериозни суштества, но не сме создадени само за сериозност. Понекогаш вистината доаѓа подобро облечена во куплет отколку во декларација. Понекогаш општеството се гледа појасно на бал отколку во парламент. Понекогаш една насмевка, ако е добро компонирана, може да каже повеќе од цела трагедија.