Иднината најчесто ја замислуваме како далечен хоризонт – место до кое ќе стигнеме откако ќе завршат денешните грижи. Климатските сценарија ја нарушуваат таа удобна претстава. Тие не се обична временска прогноза за 2100. година, туку приказни за тоа какви општества ќе изградиме, кому ќе му веруваме, од што ќе произведуваме енергија, колку нееднаквост ќе прифатиме и дали технологијата ќе ја користиме за ослободување или за продолжување на старите навики.
Токму затоа е вредно повторно да се прочитаат некогашните четири сценарија А1, А2, Б1 и Б2. Тие денес веќе не се главната научна рамка, а дел од фактите што ги придружувале одамна се надминати. Сепак, нивната суштинска порака останува жива: климата не се менува во празен простор. Таа ја следи економијата, политиката, образованието, технологијата и човечката способност да соработува.
Четири приказни за светот што можел да настане
Сценаријата А1, А2, Б1 и Б2 биле разработени во Специјалниот извештај на IPCC за емисионите сценарија, објавен во 2000. година. Значи, тие не биле класични прогнози на Светската метеоролошка организација, туку моделирани развојни приказни преку кои научниците се обидувале да ја испитаат врската меѓу населението, економијата, технологијата, енергијата и емисиите. Сценариото не кажува што сигурно ќе се случи. Тоа покажува што би можело да следува доколку светот тргне по определена патека.
А1 замислувал брзо поврзан свет, силен економски раст, ширење на технологијата и постепено намалување на разликите меѓу регионите. Во неговата најоптимистичка верзија знаењето се движи брзо, институциите соработуваат, а сиромашните општества добиваат можност да им се приближат на побогатите. Проблемот бил во енергетскиот избор. Една гранка на А1 се потпирала врз фосилни горива, друга врз почисти извори, а трета врз мешавина. Истиот економски успех можел да произведе сосема различна клима.
А2 бил свет на недоверба, затворени региони, побавен технолошки развој и трајни разлики меѓу богатите и сиромашните. Во таков свет државите повеќе се грижат за сопствената безбедност отколку за заедничкиот ризик. Трговијата, знаењето и технологијата се движат побавно, а глобалните проблеми остануваат без глобален одговор. Денес ова сценарио звучи непријатно современо: геополитички блокови, борба за ресурси, енергетска несигурност и политики што ја третираат природата како туѓа сметка.
Б1 нудел поинаква слика. Економијата останува динамична, но тежиштето се преместува кон услуги, информации, ефикасност и почисти технологии. Материјалната потрошувачка веќе не се смета за единствен доказ за напредок.
Б2, пак, ја барал одржливоста поблиску до домот – преку локални и регионални решенија, посилни заедници и внимателно управување со ресурсите.
Б1 верувал во глобална соработка, Б2 во локална отпорност.
Ниту едно од овие сценарија не било утопија. Ниту едно не било однапред осудено. Нивната вредност била во тоа што јасно покажувале дека иднината не зависи само од бројот на фабрики или автомобили, туку од општествената логика што стои зад нив.
Науката ја смени азбуката, но не и прашањето
Современата климатска наука повеќе не ја користи старата четворка како главна рамка. Шестиот извештај на IPCC работи со 5 пошироки социоекономски патеки и со 5 карактеристични емисиони сценарија: SSP1-1.9, SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP3-7.0 и SSP5-8.5. Зад техничките ознаки повторно стојат човечки приказни – од одржлив и кооперативен свет, преку продолжување на сегашниот курс, до регионално ривалство, длабока нееднаквост и развој поттикнат од фосилни горива.
Според синтетичкиот извештај на IPCC, најдобрата процена за просечното затоплување во периодот 2081-2100, во однос на прединдустриското ниво, се движи од околу 1,4 Целзиусови степени во сценариото со многу ниски емисии до околу 4,4 степени во сценариото со многу високи емисии. Средната патека SSP2-4.5 води кон околу 2,7 степени, додека сценариото на регионални поделби SSP3-7.0 се движи околу 3,6 степени. Тоа не се 5 различни временски прогнози. Тоа се 5 различни последици од 5 начини на организирање на човечкиот свет.
Старите А1 и Б1 денес можеме грубо да ги препознаеме во делови од одржливите SSP-патеки, додека А2 има сродност со светот на регионално ривалство. Сепак, сличностите не смеат да се претворат во директно изедначување. Новите модели содржат поинакви демографски, технолошки и климатски претпоставки. Науката станала попрецизна, но не го решила политичкиот проблем: знаеме многу повеќе за последиците, а сè уште одложуваме да ја смениме причината.
Кога рекордите престануваат да бидат изненадување
Во времето на подготовката и објавата на сценаријата 1998 година била назначена како најтопла година. Денес тоа звучи како запис од поинаква климатска епоха. Според Светската метеоролошка организација, периодот 2015-2025 ги опфаќа 11-те најтопли години во инструменталните мерења. Годината 2025. била втора или трета најтопла, со околу 1,43 степени над просекот од 1850-1900, додека 2024. останува најтоплата регистрирана година, со околу 1,55 степени над прединдустриското ниво. Една година над границата од 1,5 степени не значи дека долгорочната цел на Парискиот договор формално е загубена, но покажува колку тесен станал просторот за дејствување.
И причината веќе не е предмет на сериозна научна двосмисленост. Природните циклуси влијаат врз краткорочните варијации, но сегашното долгорочно затоплување не може да се објасни со Сонцето, со ротацијата на Земјата или со природна случајност. Човечките емисии на јаглерод диоксид, метан и други стакленички гасови го забавуваат испуштањето на топлината кон вселената. Објаснувањето на НАСА за причините на климатските промени е недвосмислено: современото затоплување е предизвикано првенствено од човечки активности.
Потребна е корекција и на претставата дека загреаните океани едноставно ги „празнат“ своите резерви на јаглерод диоксид. Океаните и копнените екосистеми и натаму апсорбираат голем дел од човечките емисии и со тоа го ублажуваат темпото на атмосферското затоплување. Цената е висока: океаните складираат околу 90% од вишокот топлина, водата се закиселува, морските екосистеми се менуваат, а потоплиот океан со текот на времето може послабо да ја извршува улогата на јаглероден понор.
Катастрофата не е статистика, туку системски неуспех
И бројките за природните катастрофи мора да се читаат внимателно. Не е прецизно да се каже дека 90% од сите природни катастрофи се од метеоролошко и хидролошко потекло. Податоците на WMO покажуваат дека временските, климатските и водните опасности учествувале со околу половина од сите регистрирани катастрофи во периодот 1970-2019, но со 74% од економските загуби. Во проширениот период 1970-2021 се регистрирани речиси 12.000 такви катастрофи, повеќе од два милиона смртни случаи и околу 4,3 билиони американски долари економски загуби. 90-те проценти се однесуваат на уделот на смртните случаи во земјите во развој, а не на уделот на сите катастрофи.
Во истиот причински ред не треба да се ставаат земјотресите и вулканските ерупции. Тие се геолошки, а не климатски појави. Силните врнежи можат да предизвикаат свлечишта, а климатските промени можат да го зголемат ризикот од пожари, поплави, суши и топлотни бранови. Сепак, земјотресите настануваат преку процеси во Земјината кора и немаат причинска врска со временските услови.
Ова разграничување не ја намалува опасноста. Напротив, ја прави појасна. Климатската катастрофа ретко е само удар на природата. Таа станува катастрофа кога врнежите ќе сретнат затнат одвод, кога жештината ќе сретне град без сенка, кога пожарот ќе сретне запуштена шума, кога сушата ќе сретне земјоделство без наводнување и кога предупредувањето ќе сретне институција што не знае што да направи со него.
Македонија не стои надвор од сценаријата
За Македонија ова не е далечна расправа меѓу научници. Извештајот на Светската банка за климата и развојот во Македонија ја опишува земјата како жариште на поплави, топлотен стрес и зголемен ризик од шумски пожари. Проценетите загуби од катастрофи и екстремни климатски настани во изминатите две децении надминуваат 667 милиони американски долари, а без вложувања во приспособување, долната процена на економската штета до 2050. година се приближува до 4% од БДП.
Тоа веќе се гледа во секојдневието. Топлотниот бран не е повеќе само непријатен летен ден, туку здравствен, урбан и енергетски проблем. Поројот не е само дожд, туку тест за канализацијата, сообраќајот и локалната власт. Во текстот за климатските промени и градскиот живот токму градот се појавува како место каде што глобалниот процес добива човечка температура. Анализата за тоа како Македонија се приспособува на новата климатска реалност покажува дека жештината веќе бара јавни мерки, а не само лична издржливост.
Македонското сценарио за иднината нема да се избере на една конференција. Ќе се избира преку тоа дали ќе се заштитат водните извори, дали градовите ќе добијат дрвја наместо уште бетон, дали земјоделството ќе стане отпорно на суша, дали домовите ќе трошат помалку енергија и дали пожарите ќе се спречуваат пред да станат телевизиски спектакл. Енергетската ефикасност како култура на разумното живеење е еден од тие тивки избори: помалку загуба, помала зависност и подобар живот без расипничка потрошувачка.
Сценариото што недостига се вика политичка зрелост
Најновите процени не дозволуваат самозалажување. Извештајот на Програмата на ОН за животна средина за јазот во емисиите проценува дека сегашните политики го насочуваат светот кон околу 2,8 степени затоплување во текот на векот. Дури и целосното исполнување на националните климатски ветувања би нè одвело кон приближно 2,3 до 2,5 степени. Тоа е подобро од најцрните патеки, но сè уште е свет со многу поголеми ризици, поскапа адаптација и подлабока неправда.
Во таа смисла старите четири сценарија не се застарен куриозитет. Тие се рана граматика на една вистина што сега ја чувствуваме на кожа: глобализацијата без одговорност може само побрзо да ја рашири кризата; локализмот без соработка може да се претвори во изолација; технологијата без правичност може да создаде зелени острови за богатите и климатски товар за сите други.
Најдобрата иднина веројатно нема да биде чисто Б1 или Б2, ниту совршена верзија на SSP1. Ќе мора да ги спои глобалното знаење и локалната способност за дејствување, технолошкиот напредок и социјалната правичност, економијата и границите на природата. Ќе мора да разбере дека иднината веќе се случува во сегашноста, во секоја одлука што денес изгледа мала, техничка или одложлива.
Сценаријата не ја прорекуваат судбината. Тие ни го одземаат изговорот дека не сме знаеле. Планетата нема да избере меѓу А1, Б1 или SSP2-4.5. Таа ќе реагира на количеството гасови што ќе ги испуштиме, на шумите што ќе ги зачуваме, на градовите што ќе ги изградиме и на институциите што ќе ги создадеме. Иднината нема однапред напишан крај, но веќе има вовед. Ние го пишуваме.
