Стара книга, живо прашање

Има книги што не се отвораат само за да се прочитаат. Се отвораат внимателно, речиси со задржан здив, како да се влегува во туѓа соба во која времето не заминало, туку само се наталожило. Таква е и Medulla historiae Anglicanae – The Ancient and Present State of England, делото на Dr. Howell, печатено во Лондон во 1742 година, антикварна граѓа на англиски јазик што денес не зборува само за англиската историја, туку и за самата историја на книгата како предмет, сведоштво и цивилизациски остаток.

Според приложената библиотечна белешка, станува збор за десетто издание, со историски преглед на кралевите и владетелите во Англија од времето на Јулиј Цезар до Џорџ II, со биографски податоци, генеалошки табели, регистар на имиња, гравури, карти, орнаменти и илустрации. Книгата има 647 страници и изворен кожен повез со кафеава боја. Самата таа материјалност – кожата, печатот, црвените и црните букви, гравираните сцени – ја претвора книгата во нешто повеќе од носител на информации. Таа е предмет што памети како се мислело, како се пишувало, како се уредувала историјата и како власта сакала да биде запаметена.

Историјата како ред, родослов и власт

Во осумнаесеттиот век историјата често не се раскажувала како отворено поле на сомнеж, туку како ред на владетели, династии, победи, наследства и легитимитети. Затоа во оваа книга не се случајни генеалошките табели, регистрите и биографските податоци. Тие не се само помагала за читателот. Тие се начин историјата да се подреди, да се направи прегледна, убедлива, управлива. Владетелите не се само личности, туку јазли во мрежа на моќ; имињата не се само имиња, туку докази дека континуитетот постои.

Токму затоа ваквата книга денес е интересна и надвор од својата првична тема. Таа ни покажува како Англија сакала да ја види сопствената државна приказна: од римското време, преку монарсите, до политичкиот поредок на осумнаесеттиот век. Историјата во таков облик е и знаење и самопретстава. Таа не само што кажува што се случило, туку внимателно сугерира што треба да остане како важно.

Библиотеката како чувар на тивките сведоци

Кога вакво издание се наоѓа во фондот на јавна библиотека, тоа веќе не е само стара книга. Тоа станува дел од заедничката меморија. Тука е особено важна улогата на ЈУ Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје, која не е само место за позајмување книги, туку институција што го чува градското и книжевното паметење. На нејзината Дигитална библиотека „Браќа Миладиновци“ се достапни дигитализирани материјали од културно и историско значење, додека посебната збирка на стари и ретки книги може да се следи и преку каталогот на збирката на стари и ретки книги.

Вредноста на дигитализацијата не е во тоа што ја заменува книгата. Напротив, таа ја прави повидлива. Старата книга останува незаменлива како предмет: нејзината тежина, хартија, повез, оштетувања и траги не можат целосно да се пренесат на екран. Но дигиталната форма отвора врата за читатели, истражувачи, студенти и љубопитници кои инаку никогаш не би дошле до неа. Така библиотеката не ја затвора реткоста во витрина, туку ја претвора во достапно знаење.

Кога предметот станува културен доказ

Ова издание на Howell е значајно и затоа што нè потсетува дека европската историја не се градела само со настани, битки и договори, туку и со книги што ги средувале тие настани во приказна. Книгата е тивок инструмент на цивилизацијата: таа собира, избира, нагласува, премолчува, украсува, објаснува. Во неа се гледа и знаењето на времето, и неговата ограниченост, и неговата потреба да остави ред зад себе.

Од македонска перспектива, ваквите книги во нашите библиотеки имаат уште една димензија. Тие покажуваат дека културното наследство не е составено само од „наши“ теми, туку и од патишта по кои светското знаење стигнало до овие простори. Една англиска историја од 1742 година, чувана во скопска библиотека, е мал доказ дека библиотечните фондови се мапи на движење: на книги, луѓе, идеи, јазици, епохи.

Во тој контекст, сродно треба да се чита и пошироката улога на библиотеките како „тивка инфраструктура на знаењето“, за што Паноптикум веќе пишуваше во текстот „Библиотекарството во Македонија – тивката инфраструктура на знаењето“. Не е случајно што старите и ретките книги бараат посебна грижа: тие не се само содржина, туку културен материјал. Нивната вредност е во текстот, но и во патината, во печатарската техника, во повезот, во белезите на употреба.

Од Лондон до Скопје: долгото патување на една книга

Можеме само да претпоставуваме низ какви раце минала оваа книга од Лондон во 1742 година до своето место во библиотечен фонд во Скопје. Можеби била читана како историски прирачник, можеби како образовна книга, можеби како престижен предмет во приватна збирка. Во секој случај, нејзиното преживување е мало чудо на материјалната култура. Повеќе од два и пол века подоцна, таа сè уште стои како доказ дека книгите понекогаш имаат подолг живот од системите што ги опишуваат.

Тука е и убавината на библиотеката: таа не бара сите книги да бидат современи за да бидат важни. Напротив, добрата библиотека знае дека старото издание може да го постави најсовременото прашање: како паметиме? Кому му веруваме кога ја читаме историјата? Што останува од моќта кога ќе исчезнат владетелите, а ќе остане хартијата?

Затоа ваквата книга не треба да се гледа како куриозитет. Таа е мала културна сцена. На неа се среќаваат Англија од осумнаесеттиот век, печатарската уметност, монархиската историографија, колекционерската грижа и денешната јавна библиотека што ја чува и ја прави достапна. Слична чувствителност кон старите изданија има и во текстот на Паноптикум за Езоп од 1566 година во Градската библиотека „Браќа Миладиновци“, каде што старата книга се чита како трага на долготрајноста на човечката потреба да раскажува, поучува и зачувува.

Книгата што преживеала затоа што некој ја чувал

Секоја стара книга што стигнала до нас е резултат на грижа. Некој ја купил, некој ја наследил, некој ја пренел, некој не ја фрлил, некој ја завел, некој ја заштитил. Таа линија на невидливи чувари е можеби најубавиот дел од приказната. Зашто културата не се одржува само со големи говори за наследството, туку со конкретни постапки: каталогизација, конзервација, дигитализација, библиотечна дисциплина и јавна достапност.

Medulla historiae Anglicanae денес ни зборува за англиските владетели, но уште повеќе ни зборува за вредноста на библиотеките. Тие се места каде што минатото не стои како мртов предмет, туку како можност повторно да биде прочитано. И кога една книга од 1742 година ќе го најде својот современ читател, тогаш станува јасно: старите книги не се стари затоа што завршиле. Тие се стари затоа што долго траеле.