Понекогаш една мала книга кажува повеќе за културата од цела полица нови изданија. Не затоа што е стара, туку затоа што ја преживеала историјата како предмет, како текст и како доказ дека човечката потреба да раскажува поука преку животни, природа и судбина е постара од нашите современи навики за читање.
Таков е случајот со изданието Aesopi Phrygis fabulae, elegantissimis iconibus veras animalium species ad vivum adumbrantes – „Езоповите фригиски басни“, печатено во 1566 година во Франкфурт на Мајна. Во фондот на Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје тоа се издвојува како најстара книга во сопственост на библиотеката, ретко и вредно издание кое денес може да се погледне и преку дигиталната библиотека „Браќа Миладиновци“. Податокот за примерокот, годината и неговата библиотечна заштита е потврден и во јавни претставувања на библиотеката.
Книга што не е само библиографски раритет
Изданието од 1566 година е значајно не само како стар печатен примерок, туку како сведоштво за времето кога книгата сè уште била и занает, и уметност, и интелектуална авантура. Насловната страница е испишана со црни букви на латински и германски јазик, годината е дадена со римски бројки – M.D.LXVI – а местото на печатење е Франкфурт на Мајна. Тој град во XVI век бил дел од силниот европски печатарски и книжевен круг, простор каде што класичните текстови добивале нов живот преку ренесансната печатена книга.
Книгата е во мал формат, околу 15 сантиметри, со 194 обележани страници и околу 190 необележани страници. Според библиотечните податоци, повезот не е оригинален: поради лошата состојба во која била затекната, по 2005 година е обновен и реставриран во кожа, со зачуван дел од оригиналниот ‘рбетен наслов. Реставриран е и книжниот блок, извршено е обеспрашување, дезинсекција, отстранување флеки и неутрализација. Тоа е тивката, често невидлива работа без која старите книги би останале само кршливи предмети, а не жива културна меморија.
Во оваа смисла, примерокот на Езоп природно се надоврзува на пошироката приказна за библиотекарството во Македонија како тивка инфраструктура на знаењето. Библиотеката не е магацин на книги, туку место каде што минатото се одржува во читлива состојба.
Езоп: име меѓу историјата и легендата
Езоп е едно од оние имиња што истовремено му припаѓаат на книжевното предание и на културниот мит. Во западната традиција басната најчесто започнува токму со него – фигура полулегендарна, полухисториска, околу која се собираат кратки приказни во кои животните зборуваат за човечките слабости подобро од луѓето. Енциклопедиските белешки за Езоп го поврзуваат со средината на VI век пред нашата ера и со корпусот морализаторски басни што подоцна ќе го наследат античките и европските автори.
Во тоа е и трајната сила на басната. Таа не бара голема сцена, голема реторика или голем херој. Доволни ѝ се лисица, лав, гавран, жаба, куче, волк или човек кој не ја разбира сопствената слабост. Басната ја поедноставува стварноста, но не ја банализира. Напротив, ја оголува.
Ренесансна книга со слика, текст и поука
Овој примерок на Aesopi Phrygis fabulae содржи басни и придружни текстови на латински и германски јазик, а на одделни страници се јавува и старогрчки текст. Во книгата има регистар на приказни, белешка за животот на Езоп во форма на епиграм и придружни текстови поврзани со Хартман Шопер. Публикацијата е украсена со илустрации, вињети и иницијали, со визуелен јазик што не е само декор, туку дел од читањето.
Бревитасовиот запис за ова издание го наведува целосниот латински наслов и ја поврзува книгата со Јоханес Постхиус и Хартман Шопер, со време на создавање 1566 година и место Франкфурт на Мајна. Во истата библиографска традиција изданието се чита како германско-латинска обработка на езоповскиот материјал, а не како едноставна репродукција на антички текст.
Особено важна е илустративната страна. Истражувањата за дрворезите во ранонововековните изданија на Езоп го поврзуваат овој печатен круг со Виргил Солис, нирнбершки уметник од XVI век, познат по книжни илустрации и графички циклуси. Во студии за тие изданија се истакнува дека изданието од 1566 година во Франкфурт содржело бројни илустрации и дека сликата била важен дел од неговата привлечност.
Зошто оваа книга е важна денес
Во време кога книгата сè почесто се мери според продажба, алгоритам, видливост и краток живот на социјалните мрежи, едно мало издание од 1566 година нè враќа на подлабоката мера: дали текстот може да преживее? Езоповите басни преживеале затоа што не им служеле само на децата, како што често мислиме денес, туку и на возрасните, на учителите, проповедниците, писателите, политичките умови и сите што знаеле дека кратката приказна понекогаш е најпрецизна форма на критика.
Секоја басна е мала општествена лабораторија. Во неа алчноста не мора да се именува како систем, таа може да се појави како волк. Лагата не мора да има партија, може да има глас на лисица. Глупоста не мора да биде објаснета, доволно е да направи погрешен потег. Токму затоа Езоп не старее. Тој не нуди морал како школска казна, туку како огледало.
За Паноптикум, оваа книга е повод да се потсетиме дека културното наследство не постои само во големите национални митови. Понекогаш се крие во мала, реставрирана книга, во иницијал, во гравура, во старо печатарско мастило, во библиотечен каталог. Како што пишувавме и за библиотеката како простор што молчи со причина, знаењето често е најсилно кога не вика.
Од печатена реткост до дигитална достапност
Денес дел од книгата е дигитализиран и достапен преку платформата на Градската библиотека. Тоа не е мал технички чин. Дигитализацијата на редок фонд значи дека предметот се штити, а неговата содржина се отвора за читатели, истражувачи, ученици, љубопитни луѓе и за сите што сакаат да видат како изгледала една ренесансна книга што ја пренесува античката басна во европскиот печатарски свет.
На платформата на дигиталната библиотека „Браќа Миладиновци“ ваквите изданија добиваат втор живот. Не како замена за оригиналот, туку како негов современ продолжеток. Во тој премин од хартија кон дигитална слика има нешто суштински важно: старото не се затвора во витрина, туку се прави достапно без да се уништи.
Ова е причината зошто најстарата книга во една градска библиотека не е само куриозитет за пригодна објава. Таа е мал доказ дека културната меморија бара грижа, знаење и трпение. И дека една басна, испечатена пред речиси пет века, сè уште може да ни го постави истото прашање: дали навистина научивме нешто од приказните што ги повторуваме?
