Законот за правична и соодветна застапеност ја отвори старата македонска нервна точка: како да се уреди мултиетничката рамнотежа без државата повторно да западне во партиско броење, етничка паника и институционална импровизација. По укинувањето на одредбите поврзани со „припадност на заедница“ при вработувањата во јавниот сектор, што практично го разниша системот познат како „балансер“, Владата го турка новото решение како законска рамка, а опозицијата го чита како недоволна гаранција за правата на заедниците. Уставниот суд на 9. октомври 2024. соопшти дека укинал одредби од повеќе закони и подзаконски акти поврзани со изјаснувањето за припадност на заедница при вработувања во јавниот сектор.
Во суштина, спорот не е дали правичната застапеност треба да постои. Таа е уставна вредност и дел од политичко-институционалната архитектура по 2001. година. Прашањето е многу поконкретно: дали новиот закон ќе создаде мерлива, применлива и контролирана обврска за институциите или, пак, ќе остане уште една формула што секоја власт ја толкува како успех, а секоја опозиција како предавство.
Од дигитална алатка до законска обврска
Власта го поставува законот како премин од привремен механизам кон системско решение. Вицепремиерот и министер за европски прашања Беким Сали, образложувајќи го предлог-законот пред Комисијата за политички систем и односи меѓу заедниците, порача дека правичната и соодветната застапеност за првпат се издигнува на ниво на закон, а „балансерот“ бил само дигитална алатка и делумно решение. Слична линија има и владиното соопштение за законот, во кое се наведува дека се предвидува координативно тело, усогласување на релевантното законодавство и подзаконски акти во рок од шест месеци.
Таа рамка, барем на хартија, се обидува да го помири она што во Македонија долго стоеше како нерешен судир: правото на заедниците да бидат видливи во институциите и потребата јавната администрација да не се претвори во етничка математика без професионален стандард. Владата дополнително се повикува на позитивна оценка од Венецијанската комисија и на баланс меѓу системот на заслуги, професионализмот и принципот на правична застапеност.
Но токму тука почнува политичкиот судир. Ако законот сака да биде повеќе од замена за „балансерот“, мора да одговори на две прашања што не се решаваат со прес-конференција: кој точно ќе ја мери застапеноста и што ќе се случи ако институциите не ја почитуваат? Во спротивно, правичноста ќе остане збор што добро звучи во говор, а слабо функционира во систем.
„Мал“ и „голем“ Бадентер како вистинска битка
Расправата експлодираше кога Комитетот за односи меѓу заедниците одлучи законот да се носи со таканаречен „мал Бадентер“ – мнозинство од присутните пратеници и мнозинство од присутните пратеници од немнозинските заедници. Опозицијата бараше „голем Бадентер“, односно мнозинство од вкупниот број пратеници и мнозинство од вкупниот број пратеници што припаѓаат на заедниците. Ова значи полесен пат за власта затоа што нема да мора да обезбеди мнозинство од вкупниот број пратеници од заедниците, туку од оние што ќе бидат присутни на гласањето.
Тука процедурата станува политика во чиста форма. За власта „малиот Бадентер“ е легитимен пат за конечно усвојување на закон што, според неа, долго недостигал. За опозицијата тоа е скратување на заштитниот механизам токму кога се уредува прашање што директно ги засега заедниците. Расправата се претвори жестока пресметка во која опозицијата предупредуваа на „уривање на унитаризмот“, а претставници на власта возвраќаа дека се прави „театар и шоу“.
Во таква атмосфера секој правен аргумент брзо станува етнички сигнал. Тоа е познат македонски проблем: наместо јавноста да расправа дали законот има добри механизми, дали контролата е силна, дали критериумите се јасни и дали стручноста навистина е прв услов, дебатата се претвора во натпревар кој повеќе го брани својот табор.
Опозицијата бара гаранции, не само формулации
Критиките од опозициските партии на Албанците се концентрирани околу тоа дека законот, според нив, нема доволно силни механизми за спроведување, нема јасни квоти, нема санкции и не обезбедува реална гаранција дека институциите ќе ја почитуваат правичната застапеност. Во расправата беа изнесени предупредувања дека закон без механизми може да остане „закон на хартија“, а дел од пратениците најавија можност за оспорување пред Уставниот суд ако сметаат дека Бадентеровиот принцип е злоупотребен.
Оваа критика не смее лесно да се отпише како партиска нервоза. Законот што уредува чувствително прашање мора да биде отпорен и на политичка злоупотреба и на институционална мрзеливост. Ако сè се сведе на координативно тело што „следи“ и „известува“, без јасни последици за институциите што не постапуваат, тогаш довербата нема да расте. Ќе расте само сомнежот.
Во исто време, ни опозицијата не може да го избегне прашањето зошто прашањето не било затворено порано, кога нејзини претставници имале долги години институционална моќ. Токму затоа овој спор не е само судир меѓу ВЛЕН, ДУИ, Европскиот фронт и другите актери. Тој е судир меѓу политиката што се сеќава само кога ѝ одговара и институциите што доцнат со решенија кога треба да бидат најпрецизни.
Правичност без етнички спектакл
Македонија не може да ја реши правичната застапеност ако ја третира како техничка табела, но уште помалку ако ја претвори во етнички спектакл. Институциите мора да бидат отворени за сите заедници, но и способни да работат квалитетно. Граѓанинот не смее да биде сведен на процент, ниту пак процентите смеат да се користат како изговор за затворање на вратите пред заедниците што со години се чувствуваат недоволно видливи во системот.
Тука има врска и со пошироката расправа што Panoptikum веќе ја отвори околу меѓуетничките односи како столб на стабилноста, како и со прашањето на јазичните права, правната сигурност и институционалната прецизност. Во сите овие теми се повторува истата лекција: правата не се бранат со врева, туку со јасен закон, процедури, одговорност и доверба.
Правичната застапеност ќе стане вистинска институционална вредност само ако излезе од партиската режија. Законот може да биде чекор напред, но само ако не се користи како доказ за победа на едни над други. Во спротивно, ќе добиеме уште еден документ што сите ќе го цитираат, малкумина ќе го спроведуваат, а граѓаните повторно ќе го гледаат истиот стар театар: големи зборови за еднаквост, мала доверба во системот.
Затоа прашањето денес не е дали „балансерот“ бил добра или лоша алатка. Тоа време е зад нас. Прашањето е дали Македонија конечно ќе создаде институции во кои правичноста нема да биде партиска лозинка, туку секојдневна практика. За тоа не е доволен ниту „мал“ ниту „голем“ Бадентер. Потребна е голема политичка зрелост.
За поширок контекст на оваа тема, види и „Мајчиниот јазик, правосудниот испит и старата политичка расправа“ и „Од имплементација до интеркултура“.
