Тиват утре треба да биде европска сцена, но уште пред почетокот на Самитот ЕУ-Западен Балкан стана и балкански безбедносен тест. Формално, на маса се проширувањето, постепената интеграција, регионалната соработка и стабилноста. Практично, регионот повторно покажува дека европската агенда кај нас ретко патува сама: со неа доаѓаат старите недоверби, службите, граничните проверки, политичките пораки и медиумската војна околу тоа кој кого загрозува.

Официјалната рамка на самитот е јасна: на 5. јуни годинава во Тиват, Црна Гора, лидерите на Европската Унија и Западен Балкан треба да разговараат на темата „Заеднички просперитет и стабилност на ЕУ и Западен Балкан“. Според Европскиот совет, самитот го води претседателот на Европскиот совет, а домаќин е претседателот на Црна Гора; ЕУ ја претставуваат и претседателката на Европската комисија и високата претставничка Каја Калас.

Европски самит, балканска температура

Овој самит не е само протоколарен настан во луксузната сценографија на Порто Монтенегро. Тој доаѓа по турнејата на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта низ регионот, од 1. до 4. јуни, во која темите се проширување, постепена интеграција, регионална соработка, безбедност и стабилност. Кошта порача дека посветеноста на ЕУ кон Западен Балкан е реална, а токму Тиват треба да ја претвори таа порака во политички сигнал.

Затоа и безбедносниот контекст добива поголема тежина. Тиват е под посебен режим: според сервисните информации што ги пренесоа регионалните медиуми, за обезбедување се ангажирани повеќе од 1.500 полицајци, делови од Порто Монтенегро се со ограничен пристап, а патниот, авионскиот и бродскиот сообраќај имаат привремени прекини и ограничувања. Општина Тиват претходно најави повремени целосни запирања на сообраќајот од 4. јуни напладне до доцна вечер на 5. јуни.

Чартер-летот од Белград што ја запали приказната

Безбедносната драма се отвори со чартер-лет од Белград до Тиват. Според извештајот на Асошиејтед прес, црногорските власти им забраниле влез на 87 српски државјани, оценувајќи дека претставуваат ризик за внатрешната и националната безбедност пред самитот. Во извештаите се наведува дека лицата пристигнале со чартер-лет, биле издвоени при засилени безбедносни проверки и вратени во Србија.

Тука почнува политичкиот слој на случајот. Дел од медиумските извештаи тврдат дека кај патниците биле пронајдени комуникациска опрема и материјали со политички слогани, а некои од нив биле поврзувани со ризични јавни собири или насилни инциденти. Таквите наводи треба да се читаат внимателно: тие не се судска пресуда, туку безбедносна проценка во момент кога домаќинот има обврска да спречи инцидент пред меѓународен настан со високо ниво на присуство.

БИА го предупредува Вучиќ, Тиват добива нова сенка

Набрзо потоа српската Безбедносно-информативна агенција, според пренесеното соопштение во македонските и српските медиуми, го советувала претседателот Александар Вучиќ да не патува во Црна Гора поради висок безбедносен ризик. Во тие преноси се споменуваат „непријателски дејствија на странски служби и криминални кланови“, како и тврдење дека Радоје Звицер, водачот на кавачкиот клан, се наоѓа во Црна Гора.

Тоа е моментот кога самитот престанува да биде само дипломатски календар и станува приказна за довербата меѓу две соседни држави. Ако една служба јавно предупредува свој претседател да не патува кај сосед, а домаќинот истовремено уверува дека обезбедувањето е под контрола, тогаш проблемот веќе не е само оперативен. Тој станува политички: кој кому верува, кој кому му испраќа порака и кој ја контролира нарацијата пред камерите.

Границата како политички јазик

Паралелно со настаните на аеродромот во Тиват, дел од регионалните медиуми јавија дека црногорски државјани имале проблеми при влез во Србија, со долги колони и детални проверки. Според нформации од подгорички извори и од РТЦГ, на премините Гостун и Драченовац биле враќани или задржувани полнолетни државјани на Црна Гора, но дел од тие информации беа означени како неофицијални или без целосна официјална потврда.

Во вакви ситуации границата станува повеќе од линија меѓу две држави. Таа станува реченица. Секое задржување, секоја засилена контрола и секое враќање се читаат како одговор, предупредување или реципроцитет. На Балканот често така почнуваат кризите: не со големи одлуки, туку со мали процедури што сите ги разбираат како порака.

Што гледа Европа од Тиват?

Европската Унија во Тиват сака да зборува за иднината на регионот, но регионот ѝ ја покажува својата сегашност. Од една страна, официјалната страница на самитот го претставува настанот како момент во кој Црна Гора ја потврдува подготвеноста да биде следната членка на ЕУ, со повеќе од 35 делегации и јасен европски симболизам. Од друга страна, вестите околу чартер-летот, предупредувањето на БИА и граничните реакции потсетуваат дека стабилноста во Западен Балкан сè уште не е трајна состојба, туку секојдневно одржуван напор.

За Македонија ова не е далечна црногорско-српска епизода. Тиват е дел од истата европска равенка во која се наоѓа и Скопје: проширување, реформи, безбедност, регионална стабилност и прашањето дали ЕУ навистина може да ја претвори геополитичката нужност во конкретна политика. Паноптикум веќе пишуваше за посетата на Антонио Кошта во Скопје, за новата европска формула за Западен Балкан и за Планот за раст и реформите во регионот. Тие теми сега добиваат поостра заднина: без доверба меѓу соседите европските документи остануваат убаво напишани, но политички кревки.

Самитот што треба да зборува за иднината, а мора да ја смирува сегашноста

Тиват ќе биде внимателно следен не само поради тоа што ќе кажат европските и регионалните лидери, туку и поради тоа дали ќе успее да ја задржи сцената под контрола. Ако самитот помине без инцидент, тоа ќе биде победа на безбедносната координација. Ако политичките пораки се сведат на меѓусебни обвинувања, тогаш Европа ќе добие уште еден доказ дека Западен Балкан не страда од недостиг на самити, туку од недостиг на доверба.

Во оваа приказна најважно е да не се изгуби мерата. Безбедносните проценки мора да се сфатат сериозно, но политичката јавност мора да прави разлика меѓу потврден факт, службено тврдење, медиумски навод и пропагандна употреба на стравот. Токму таа разлика е зрелоста што регионот ја бара од Европа – а Европа одамна ја бара од регионот.