Кредитот одамна не е само средство за купување стан или автомобил. За сè поголем дел од домаќинствата тој е дел од месечниот финансиски ритам – од станбена рата и потрошувачки кредит до дозволено пречекорување на сметката. Најновите податоци покажуваат дека оваа зависност од банкарското финансирање продолжува да расте.
Заклучно со септември 2026. година кредитниот долг на граѓаните во банките достигнал околу 4,93 милијарди евра. Компаниите должат уште околу 4,90 милијарди евра, што значи дека вкупните кредити на приватниот сектор се приближиле до 9,9 милијарди евра. Истовремено, кредитирањето расте побрзо од депозитите, а најсилна динамика има кај станбените кредити.
Податоците доаѓаат во период кога Народната банка веќе подготви построги правила за дел од новото задолжување. Од 1. декември 2026. година банките ќе мора да применуваат пониски лимити за задолженост и пократки максимални рокови кај одредени станбени и хипотекарни кредити.
Станбените кредити растат најбрзо
Во септември вкупните кредити на компаниите и домаќинствата биле за 1,3% повисоки отколку еден месец претходно, додека на годишно ниво растот достигнал 14,1%. Кај домаќинствата годишниот раст бил 12,7%.
Најизразено е движењето кај кредитите поврзани со домувањето. Станбените кредити во септември пораснале за 1,5% на месечно и за 16,1% на годишно ниво. Потрошувачките кредити, кои и понатаму претставуваат голем дел од задолжувањето на населението, забележале годишен раст од 12,4%.
Тоа продолжува тренд кој Panoptikum веќе го забележа во анализата за тоа како кредитите во Македонија растат побрзо од депозитите. Брзото кредитирање само по себе не мора да биде негативен економски сигнал – кредитите финансираат станови, потрошувачка и инвестиции. Прашањето станува посериозно кога обврските растат побрзо од финансискиот простор на домаќинствата.
4,93 милијарди евра долг – но и 7,5 милијарди евра заштеди
Сликата не е еднострана. Иако граѓаните имаат речиси пет милијарди евра кредити, нивните депозити во банките во септември изнесувале околу 7,50 милијарди евра. На ниво на компании и домаќинства вкупните депозити достигнале околу 11,15 милијарди евра.
Во септември депозитите пораснале за 0,4% на месечно и за 9,2% на годишно ниво. Кај домаќинствата годишниот раст исто така изнесувал 9,2%, а се забележува и продолжување на интересот за ороченото штедење.
Овие агрегатни бројки сепак не значат дека семејствата со кредит се истите семејства што располагаат со високи депозити. Голема вкупна заштеда во банкарскиот систем може да постои паралелно со домаќинства чиј значителен дел од месечниот приход оди за отплата на долгови.
Токму затоа вреди да се читаат заедно со пошироката слика за профитите, депозитите и кредитите во македонскиот банкарски систем, наместо одделно да се набљудува само една рекордна бројка.
„2.650 евра долг по жител“ е пресметка, не реален долг на секој човек
Во јавноста деновиве се појави и пресметката дека на секој жител на Македонија би му припаѓале околу 2.650 евра банкарски долг. Таа пресметка се однесува на јулските податоци, кога кредитите на домаќинствата изнесувале околу 297 милијарди денари и е добиена со делење на вкупниот износ со бројот на жители.
Таквата бројка е илустративна, а не податок за реалната задолженост на просечниот кредитокорисник. Во населението влегуваат деца, пензионери и луѓе без никаков кредит, додека дел од кредитокорисниците имаат истовремено станбен кредит, потрошувачки кредит, картичка или дозволено пречекорување. Реалниот товар затоа е многу нерамномерно распределен.
Од 1. декември – помал простор за задолжување
Брзиот раст на кредитите, особено на станбените, е една од причините Народната банка дополнително да ги заостри макропрудентните правила. Од 1. декември 2026. година максималниот ДСТИ показател – односот меѓу вкупните месечни кредитни обврски и приходот на кредитокорисникот – се намалува за пет процентни поени.
Кај кредитите во денари лимитот се намалува од 50% на 45%, а кај кредитите со валутна компонента од 45% на 40%. Со други зборови, банката ќе има помал простор да одобри нов заем на клиент чиј голем дел од месечните приходи веќе се троши за отплата на долгови.
Истовремено, максималниот рок за станбените кредити што не се однесуваат на прво купување сопствено живеалиште се скратува од 30 на 25 години. Кај хипотекарните потрошувачки кредити максималниот рок се намалува од 20 на 15 години. За граѓаните што првпат купуваат сопствен дом се задржува поповолен третман, вклучително и можноста станбениот кредит да се отплаќа до 30 години.
Како што беше соопштено при донесувањето на мерките, тие имаат превентивна цел – да го ограничат ризикот од прекумерно задолжување пред евентуалните проблеми да се претворат во ненаплатливи кредити. Податоците за кредитите на домаќинствата може директно да се следат и преку статистичкиот портал на Народната банка.
Што всушност покажува растот на кредитите?
Најлесно е бројката од 4,93 милијарди евра да се прочита како доказ дека „граѓаните живеат на кредит“. Реалноста е посложена. Дел од растот доаѓа од поскапи недвижности и, следствено, од поголеми станбени заеми. Дел е резултат на потрошувачка, а дел на финансиски одлуки што домаќинствата свесно ги растегнуваат низ повеќе години.
Позначаен показател од самиот вкупен долг е колкав дел од расположливиот месечен приход останува по плаќањето на ратите. Токму таму се наоѓа границата меѓу кредитот како нормален финансиски инструмент и кредитот како товар што го ограничува секојдневниот живот.
Од декември таа граница ќе стане построга и за банките. А фактот дека регулаторот интервенира во момент кога станбеното кредитирање расте со повеќе од 16% годишно покажува дека приказната повеќе не е само колку пари банките можат да позајмат, туку колку долг едно домаќинство може разумно да носи со години.
