Случајот „Мазут“ повторно ја стави Македонија пред добро познатата дилема: дали една обвинителска одлука навистина ја затвора јавната приказна, или само ја префрла во уште подлабока зона на недоверба? Кога предмет тежок политички, институционално и финансиски ќе заврши со наредба за запирање на истрагата, јавноста има право да знае не само што одлучило обвинителството, туку и зошто сите други актери почнуваат да зборуваат дури откако постапката е веќе запрена.

Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција на 12. мај 2026. година соопшти дека по едногодишна истражна постапка е донесена наредба за запирање на истрагата за набавките на мазут за ТЕЦ Неготино, бидејќи од прибраните докази не било утврдено дека осомничените ги сториле кривичните дела што им се ставале на товар, ниту дека постои друго кривично дело што се гони по службена должност. Во соопштението на Јавното обивинетлство се наведува и дека оштетеното правно лице има право на приговор до Вишото јавно обвинителство Скопје во рок од 8 дена од приемот на наредбата.

Тука започнува суштинскиот проблем. Ако предметот е запрен затоа што нема докази за штета, а ЕСМ потоа тврди дека никогаш не бил официјално повикан да се произнесе за реалната материјална штета врз основа на сопствени финансиски анализи, тогаш јавноста не гледа само правен спор. Гледа институционален судир околу прашањето кој, кога и врз основа на што ја утврдил штетата.

Официјалната верзија: енергетска криза, законски исклучоци и нема утврдена штета

Обвинителството во своето соопштение го поставува случајот во контекст на енергетската криза и јавните набавки на мазут за потребите на ТЕЦ Неготино. Според таа верзија, постапките биле спроведувани во услови на прогласена енергетска криза и согласно законските исклучоци предвидени во член 23 од Законот за јавни набавки, со цел да се обезбеди непречено производство на електрична енергија. Обвинителството наведува дека биле анализирани материјални, финансиски и договорни документи, вешт наод и искази од сведоци, претставници на АД ЕСМ, ТЕЦ Неготино и економски оператори со лиценца за трговија со течни горива – мазут.

Во истиот документ се тврди дека мазутот бил континуирано и навремено испорачуван, дека производството во ТЕЦ Неготино не било доведено во прашање, дека во критичниот период немало рестрикции во снабдувањето со електрична енергија и дека не била утврдена штета ниту за АД ЕСМ, ниту за државниот буџет. Оттука, обвинителството заклучува и дека исплатените средства по реализираните договори не може да се третираат како противправно стекната имотна корист, па затоа не стои ниту делот за перење пари.

Таквата правна логика сама по себе не може да се отфрли само затоа што е политички непопуларна. Кривична постапка не се води врз јавен гнев, туку врз докази. Но исто така, јавната доверба не се гради само со заклучок дека „не се потврдиле наводите“. Таа се гради со јасно објаснување на патот по кој се стигнало до тој заклучок, особено кога станува збор за предмет што со месеци се претставуваше како еден од најголемите корупциски случаи во енергетскиот сектор.

ЕСМ возвраќа: не сме биле повикани за штетата

Реакцијата на ЕСМ ја отвори најчувствителната точка. Државната компанија тврди дека исказите на технички лица биле искористени како основа за заклучок за материјална штета, иако тие лица, според ЕСМ, биле повикани само за да ги објаснат техничките процеси при набавката на мазут и реализацијата на планот за производство во ТЕЦ Неготино. Се наведува дека тие лица не биле овластени ниту компетентни да даваат оценки за евентуална финансиска штета.

Според ЕСМ, техничките претставници можеле да потврдат дека произведената електрична енергија одговарала на потрошената количина мазут, но тоа не е исто што и економска оценка дали набавката била финансиски оправдана, дали била во согласност со тендерските услови и дали имало материјална штета. Во реакцијата компанијата тврди дека економско-финансиските вештачења не ѝ биле доставени во текот на постапката, туку дури по нејзиното запирање.

Ова не е спор за нијанса. Ова е спор за сржта на предметот. Ако прашањето било дали имало штета, тогаш техничката исправност на производствениот процес и економската оправданост на набавката не смеат да се мешаат како да се иста работа. Едно е дали мазутот стигнал и дали ТЕЦ Неготино произвел струја. Друго е дали мазутот бил купен под услови што не создале штета, прекумерна цена, непотребен трошок или незаконска корист.

Коларевиќ, Абази и прашањето што политиката го поставува погрешно

Катерина Коларевиќ како една од причините за запирање на истрагата ги наведува исказите од претставници на ЕСМ и ТЕЦ Неготино дека договорите биле испочитувани, дека немало проблеми во динамиката на испораката и дека немало штета. Таа истакнува дека кривичната постапка не смее да се води врз претпоставки, туку врз докази што можат да издржат судска проверка.}

Од друга страна, се поставува прашањето зошто, ако постои политичко барање за одговорност на шефот на ОЈО ГОК Ислам Абази, нема формална постапка, туку само јавна реторика. Професорот по кривично право Гордан Калајџиев посочува дека повторно отворање на истрагата или евентуална одговорност за запирањето на постапката може да има само по жалба на оштетена страна, односно ако се утврдат злоупотреби во истрагата на обвинителството.

Тука политиката повторно влегува со својот најлесен инструмент – барање оставки, обвинувања, силни зборови и дневна драматизација. Но ако навистина постои сомнеж дека предметот е затворен со пропусти, тогаш првиот чекор не е телевизиска пресметка. Првиот чекор е формален приговор, институционална контрола, проверка на вештачењата, споредба на исказите и јасно утврдување дали материјалната штета била оценета од компетентни лица.

Предмет од 13 осомничени не смее да заврши како партиска реченица

Случајот не беше мал. Во истрагата биле опфатени 13 лица, меѓу кои и бизнисмени и поранешни функционери поврзани со набавките на мазут за ТЕЦ Неготино во периодот на енергетската криза од 2021. до 2023. година. Медиумите пренесуваат дека меѓу опфатените биле сопствениците на РКМ, Ратко Капушевски и Ерџан Сулкоски, сопственикот на „Пуцко петрол“ Асмир Јахоски, како и поранешни директори на ЕСМ, меѓу кои Васко Ковачевски и Адријан Муча.

Кога таков предмет се затвора државата не смее да дозволи две спротивставени вистини да останат да живеат паралелно. Едната вели: нема докази, нема штета, нема кривично дело. Другата вели: штетата не била правилно утврдена, технички искази биле претворени во финансиски заклучок, а оштетената страна не добила шанса навреме да се произнесе врз основа на економско-финансиското вештачење.

Овие две верзии не можат да се решат со партиска надвикнувачка техника. Не може ни со морално згрозување, ни со обвинителско самообјаснување, ни со соопштение од компанија. Може само со документ: кој бил повикан, со какво својство, какви прашања му биле поставени, какви вештачења постоеле, кога биле изготвени, кому биле доставени и кој имал право да се произнесе по нив.

Проблемот е довербата, не само мазутот

Најопасното во овој случај не е само прашањето дали имало штета. Најопасно е тоа што институциите повторно изгледаат како да зборуваат една покрај друга. Обвинителството вели дека постапката била темелна. ЕСМ вели дека не бил повикан за клучното прашање. Политичките партии бараат одговорност, но без секогаш да ја следат формалната патека што може да произведе правен резултат. Јавноста, пак, останува со впечаток дека големите предмети или спектакуларно се најавуваат, или тивко се затвораат.

Затоа случајот „Мазут“ треба да се чита како тест за институционалната зрелост. Ако обвинителството е сигурно во својата одлука, треба да дозволи таа да биде проверлива низ законските механизми. Ако ЕСМ тврди дека е оштетена страна, мора да го претвори тоа тврдење во прецизен, документиран и навремен правен приговор. Ако политиката навистина сака одговорност, треба да престане да ја користи правдата како говорница и да ја врати во постапка.

Panoptikum став

Запирањето на истрагата не е исто што и јавна разврска. Тоа е правна одлука, но не мора автоматски да биде крај на сомнежите ако останале отворени прашања за начинот на утврдување на штетата. Во земја во која секој голем корупциски случај почнува како спектакл, а завршува како процедурална магла, најмалку што ѝ се должи на јавноста е чиста институционална патека.

Конечно, прашањето не е дали некоја партија ќе извлече поен од „Мазут“. Прашањето е дали државата знае да докаже зошто еден предмет е затворен. Ако знае – тоа треба да го покаже со документи, а не со реторика. Ако не знае – тогаш проблемот не е само во еден обвинител, една компанија или еден тендер. Проблемот е во систем што постојано бара доверба, а ретко ја заслужува со јасност.