Пратка од 11,6 тони свежи пиперки од Македонија била запрена во Бугарија откако лабораториската контрола утврдила присуство на пестицидот форметанат над дозволеното ниво.
Флеш:
Пиперките влегле преку граничниот премин Златарево, биле наменети за оператор во Петрич и, според информациите од бугарска страна, не стигнале до тамошните продавници и пазари. Тоа е добрата страна на приказната – контролата проработела пред производот да стигне до потрошувачот.
Лошата страна почнува со прашањето што останува отворено во Македонија: ако една пратка е откриена на туѓа граница, што знаеме за контролата на производството од кое потекнува, за другите количества од истата серија и за храната што останува на домашниот пазар? Во моментов јавно достапните информации не даваат целосен одговор.
Пратката е запрена, но приказната сè уште не е завршена
Според информациите што ги пренесоа македонските медиуми повикувајќи се на бугарските власти, целата количина била ставена под забрана и чувана во ладилник додека се чекале лабораториските резултати. Анализата покажала форметанат над дозволеното ниво, по што пратката не била пуштена на бугарскиот пазар. Станувало збор за пиперки наменети за трговски оператор во Петрич.
Вчера директорот на Агенцијата за храна и ветеринарство, Оливер Миланов, соопшти дека македонските институции се известени за случајот, но дека сè уште се чека одлуката дали пратката ќе биде уништена во Бугарија или ќе биде вратена во Македонија и уништена на „Дрисла“, во координација со надлежниот земјоделски инспекторат. Затоа е попрецизно да се каже дека Бугарија ја запрела и одбила пратката, а не дека веќе е завршена целата постапка со нејзиното физичко враќање и уништување.
Што всушност значи „над дозволеното ниво“?
Остатоците од пестициди во храната се регулираат преку максимално дозволени нивоа. Европската комисија ги дефинира овие нивоа како највисока законски толерирана концентрација на остаток од пестицид во храна или добиточна храна кога средството се применува правилно. Надминувањето на границата значи дека производот не е усогласен со пропишаните правила и дека мора да следува соодветна контролна постапка.
Тука е потребна и една важна разлика. Надминувањето на максимално дозволеното ниво не значи автоматски дека секој што би изел таков производ ќе се отруе. Европската агенција за безбедност на храната одамна нагласува дека надминатата законска граница сама по себе не е исто што и докажан непосреден здравствен ризик. Но тоа никако не го прави прекршувањето безначајно. Напротив – токму затоа постојат граници, лабораториски анализи, следливост и забрана за пласман.
За потрошувачот е многу поважно системот да спречи несоодветна храна да стигне до трпезата, отколку подоцна да расправа дали концентрацијата била „малку“ или „многу“ над нормата. Во доставените информации не е објавена точната измерена концентрација на форметанат во оваа пратка, па секое дополнително драматизирање на здравствениот ризик би било шпекулација.
Една пратка може да биде инцидент. Повторувањето веќе бара одговор
Случајот станува посериозен кога ќе се стави во поширок контекст. Во официјалниот европски систем RASFF постои нотификација од 14. август 2025. година за форметанат во свежи пиперки од Македонија, пријавена од Хрватска. Истиот европски систем има и нотификација од септември 2023. година за остатоци од форметанат во пиперки со македонско потекло. Тоа не е доказ дека целото домашно производство е проблематично – таков заклучок би бил неодговорен – но е доволно за институциите да не го третираат секој нов случај како изолиран настан.
Токму затоа прашањето не треба да се сведе на тоа кој ќе плати за уништувањето на 11,6 тони пиперки. Поважно е дали постои систем што може брзо да стигне од лабораторискиот наод до нивата: кој е производителот, од која производна парцела потекнува стоката, кои препарати биле користени, кога било последното третирање и дали бил почитуван периодот на каренца.
Каренцата е еден од клучните зборови во оваа приказна. Тоа е периодот што мора да помине од последната примена на средство за заштита на растенијата до бербата, за остатоците да се намалат до дозволеното ниво. Во текстот на Паноптикум за основните термини на еколошкото земјоделство веќе посочивме дека без почитување на каренцата и без прецизна евиденција довербата во храната станува прашање на среќа наместо на систем.
Домашниот потрошувач нема лабораторија во кујната
На пазар човек може да ја види бојата на пиперката, свежината, големината и цената. Не може со око да измери остаток од пестицид. Затоа безбедноста на храната е една од оние области во кои граѓанинот неизбежно мора да му верува на системот – на производителот, откупувачот, лабораторијата и инспекцијата.
Таа доверба веќе беше отворена како тема на Паноптикум и во случаите со неправилно декларирана храна и институционалната контрола. Разликата е во видот на проблемот, но суштината е иста: потрошувачот не може сам да го проверува она што државата е должна професионално да го контролира.
Оттука, јавниот интерес бара повеќе од информација дека спорната пратка ќе биде уништена. Потребни се одговори дали е утврден производителот и производната серија, дали се земени мостри од други количини со исто потекло, дали дел од истото производство бил пласиран во Македонија и какви се резултатите од домашните анализи. Ако контролата покаже дека нема поширок проблем, токму објавувањето на тие резултати е најдобар начин да се заштитат и потрошувачите и огромното мнозинство земјоделци што ги почитуваат правилата.
Извозот не трпи импровизација, а домашниот пазар не смее да биде послаб филтер
Македонското земјоделство живее и од углед. Една неисправна пратка не го дефинира целиот сектор, но повторени предупредувања можат да ги зголемат надзорот, трошоците и недовербата кон извозниците. За земја што сака посилен пласман на свежо овошје и зеленчук контролата на пестицидите не е административна формалност – таа е дел од конкурентноста.
Во поширокиот разговор за органското и одговорното земјоделско производство во Македонија следливоста е една од темелните вредности. Истото мора да важи и за конвенционалното производство: производителот да знае што употребил, откупувачот да знае што купил, инспекцијата да може да ја следи серијата, а потрошувачот да не дознава за проблемот дури кога ќе го открие лабораторија во соседна држава.
Овие 11,6 тони пиперки ќе бидат уништени. Тоа е техничкиот крај на конкретната пратка. Вистинскиот јавен одговор ќе дојде дури кога ќе знаеме што покажала контролата назад по целиот синџир – од границата до производната парцела и од извозниот камион до домашната тезга. Без тие податоци пиперките исчезнуваат од пазарот, но сомнежот останува.
