Бугарија повторно се најде на линијата меѓу формалниот суверенитет и реалната логика на сојузничката воена инфраструктура. Американското барање за стационирање до осум авиони-цистерни во воената база „Безмер“ не е само техничко прашање за писта, гориво и дозвола за слетување. Тоа е тест за тоа како една балканска членка на НАТО се движи меѓу домашната политичка чувствителност, американските воени потреби и опасната ескалација на Блискиот Исток.
Бугарскиот премиер Румен Радев најави дека ќе побара одобрување од Народното собрание за американското барање авиони-цистерни да бидат распоредени на воениот аеродром „Безмер“, објект што е дел од бугарско-американската одбранбена соработка. Според Ројтерс, станува збор за авиони што треба да ја поддржат американската воена активност во регионот на Блискиот Исток, во момент кога тензиите меѓу САД и Иран повторно се засилуваат.
Од цивилен аеродром до воена база
Клучната разлика овојпат е локацијата. Претходното распоредување на американски авиони на цивилен аеродром во Софија предизвика политичка полемика во Бугарија, особено поради близината до главниот град и прашањето дали такви одлуки може да се носат без јасна парламентарна покриеност. Сега Вашингтон бара авиони-цистерни да бидат стационирани во „Безмер“, воена база во југоисточна Бугарија. Радев вели дека токму тоа била бугарската позиција: ако веќе има американско воено присуство, тоа да биде на воен, а не на цивилен аеродром.
Таа формула му овозможува на Радев да направи политички пресврт без да изгледа како целосно повлекување. Вчерашната критика кон американските авиони денес се претвора во барање за институционална процедура. Со други зборови, проблемот веќе не е само присуството на американските авиони, туку начинот на кој тоа присуство се легитимира.
„Безмер“ како мала точка на голема карта
Воената база „Безмер“ не е случајно избрана. Таа е дел од мрежата бугарски објекти кои, врз основа на Договорот за одбранбена соработка меѓу САД и Бугарија од 2006. година, се користат во рамки на заедничката безбедносна и воена соработка. Во документите за американското присуство во регионот, „Безмер“ се јавува заедно со „Ново Село“, „Граф Игнатиево“ и други капацитети што ја прават Бугарија важна точка на југоисточниот раб на НАТО.
Токму тука е суштината: кога на Блискиот Исток се вжештува фронтот, Балканот не останува далечна периферија. Тој станува логистичка заднина, воздушен коридор и политичка територија на која се тестира колку сојузништвото е автоматско, а колку мора да помине низ домашна демократска процедура.
Паноптикум веќе пишуваше дека Македонија и регионот се читаат како дел од пошироката безбедносна мапа на НАТО во анализата „Гринкевич во Скопје: Македонија како мала, но важна точка во големата НАТО мапа“. Бугарскиот случај покажува слична логика: малите држави можеби не ги пишуваат големите воени сценарија, но нивните аеродроми, патишта, пристаништа и парламенти стануваат дел од тие сценарија.
Парламентот како штит и изговор
Одлуката да се бара согласност од Народното собрание има двојна политичка функција. Од една страна, таа изгледа како враќање на институционалниот ред: воено присуство, особено странско, не треба да биде оставено на неформална извршна одлука. Од друга, парламентот станува корисен политички штит. Ако одлуката помине, одговорноста ќе биде споделена. Ако се отвори отпор, Радев ќе може да каже дека не бега од сојузничките обврски, туку ја почитува бугарската процедура.
Токму тука се гледа нервозата на современата НАТО политика. Формално, земјите членки се рамноправни сојузници. Практично, тежината на американската воена моќ ја поставува рамката во која другите одлучуваат. Тоа не значи дека Бугарија нема суверенитет, туку дека суверенитетот денес најчесто се изразува како управување со последиците од поголеми туѓи одлуки.
Блискиот Исток се враќа на балканските писти
Американските авиони-цистерни имаат јасна воена функција: тие овозможуваат полнење гориво во воздух и со тоа го продолжуваат дометот на борбените и транспортните авиони. Во услови на засилена нестабилност на Блискиот Исток, таквите летала не се само логистика, туку дел од способноста за брза реакција, притисок и демонстрација на сила.
Затоа оваа бугарска одлука не може да се чита изолирано. Таа се врзува со регионалната криза меѓу САД, Иран, Израел и поширокиот блискоисточен простор. Во анализата „Ормускиот теснец повторно станува точка на судир“, Паноптикум посочи дека секој воен сигнал околу Иран брзо се претвора во енергетски, дипломатски и безбедносен притисок далеку од самиот Персиски Залив. Бугарската писта во „Безмер“ е токму таков далечен, но функционален продолжеток на кризата.
Балканот како простор на лојалност и цена
За Македонија оваа вест е важна не затоа што се случува во соседна Бугарија, туку затоа што покажува како се менува тежината на регионот. Балканот одамна не е само простор на историски спорови, блокади и дипломатски симболики. Тој е дел од воена, енергетска и инфраструктурна математика во која секоја држава се мери според тоа колку е употреблива, предвидлива и политички стабилна.
Во таа смисла бугарскиот случај има поширока порака: членството во НАТО не е само безбедносна гаранција, туку и постојано учество во туѓи кризи. Понекогаш тоа учество е политичко, понекогаш логистичко, понекогаш симболично. А понекогаш почнува со едноставно прашање: каде ќе слетаат авионите?
Радев можеби го префрла товарот кон парламентот, но суштинската дилема останува иста. Дали Бугарија само ја уредува процедурата, или веќе го расчистува патот за ново американско воено присуство на своја територија? Одговорот ќе го даде Народното собрание. Последиците, како и секогаш на Балканот, ќе се читаат многу пошироко од една писта.
