Во Ормутскиот Теснец деновиве владее онаа најопасна форма на мир – тивка површина, а под неа наталожена воена, енергетска и дипломатска нервоза. Бродовите повторно се движат внимателно, посредниците се обидуваат да ја задржат линијата на разговор, а Вашингтон го чека одговорот на Техеран за предлогот што треба да го претвори кревкото примирје во почеток на мировен процес.

Но, во Персискиот Залив мирот ретко е само мир. Тој е и порака, и пауза, и подготовка. Додека Reuters известува дека САД и Иран не се поблиску до конечно завршување на судирот и релативно смирување околу теснецот; во кое дипломатската надеж сè уште оди паралелно со ризикот од нова ескалација.

Кревок мир во морскиот коридор што го држи светот за врат

Ормутскиот Теснец не е само географска точка меѓу Персискиот и Оманскиот Залив. Тој е еден од најчувствителните премини на глобалната економија. Пред најновата криза низ него минуваше значаен дел од светската нафта и гас, поради што секој инцидент таму веднаш се чита и во кабинетите на владите, и на берзите, и во цените што ги плаќаат граѓаните.

Според The Guardian, американскиот државен секретар Марко Рубио изјавил дека Вашингтон очекува одговор од Иран на предлогот за прекин на конфликтот и отворање простор за преговори. Предлогот, според досегашните извештаи, би требало најпрво да го формализира крајот на воената фаза, а потоа да ги отвори потешките прашања – иранската нуклеарна програма, ракетниот капацитет, слободната пловидба и безбедносната архитектура на Заливот.

Токму затоа сегашната тишина околу теснецот не смее да се чита како нормализација. Таа повеќе личи на момент во кој двете страни проверуваат колку можат да добијат без да го скршат примирјето целосно. САД инсистираат дека Иран не смее да ја контролира клучната нафтена рута, додека Техеран тврди дека американското воено присуство и блокадата ја прават дипломатијата недоверлива.

Заканата на Револуционерната гарда

Во тој напнат простор се вклучи и Корпусот на исламската револуционерна гарда. Според извештаите што ги пренесува The Guardian, Револуционерната гарда предупредила дека американски цели на Блискиот Исток и „непријателски бродови“ би можеле да станат мета доколку иранските танкери или трговски бродови бидат нападнати.

Ваквите пораки не се само воена реторика за домашна публика. Тие се дел од преговарачкиот јазик на кризи во кои секој потег има двојно значење: едно за јавноста, друго за противникот. Кога Иран се заканува со одговор, тој всушност кажува дека пловидбата, енергијата и регионалните бази остануваат негови адути. Кога САД зборуваат за слободна пловидба, тие зборуваат и за сопствениот кредибилитет како сила што не смее да дозволи една држава да го држи светскиот енергетски сообраќај во заложништво.

Дополнителна тежина на ситуацијата ѝ даваат извештаите за американски удари врз ирански танкери во Оманскиот Залив и иранските тврдења дека морнарицата возвратила. Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи изјави дека американските потези ја доведуваат во прашање сериозноста на Вашингтон во дипломатскиот процес.

Катарскиот танкер како мал тест за голема доверба

Меѓу сите воени пораки, еден танкер се претвори во симбол. Катарски брод за течен природен гас, на пат кон Пакистан, се приближил кон Ормутскиот Теснец, а извори наведуваат дека Иран го одобрил неговото минување како обид за градење доверба со Катар и Пакистан, двете земји што играат посредничка улога. За ова известува The Business Standard, повикувајќи се на податоци за пловидбата и дипломатски извори.

Ако преминот се заврши без инцидент, тоа не би значело дека кризата е решена. Но би значело дека и во најзатегнати услови постојат канали за ограничена доверба. Во вакви моменти, еден танкер може да биде повеќе од брод: може да биде тест дали воената логика сè уште може да биде задржана од дипломатијата.

Дипломатија под сенката на блокада

Катар, Пакистан и другите посредници се обидуваат да го претворат примирјето во процес, но тоа е тешка задача кога секој час може да донесе нов инцидент. Стејт департментот соопшти дека Рубио се сретнал со катарскиот премиер и министер за надворешни работи, шеикот Мохамед бин Абдулрахман Ал Тани, во разговори за регионалната стабилност и одвраќање на заканите. Во исто време, Axios пишува дека Катар има значајна задкулисна улога во напорите за можен договор меѓу Вашингтон и Техеран.

Сепак, дипломатскиот процес е оптоварен со недоверба. Американската страна бара јасни гаранции, Иран бара признавање дека не може да биде притиснат само со сила, а државите од Заливот гледаат како нивната безбедност зависи од одлуки што често се носат далеку од нивните брегови. Во меѓувреме, Al Jazeera известува дека примирјето формално се држи, но со повремени судири и постојана опасност од проширување на кризата.

Информациската војна како втор фронт

Во вакви конфликти фронтот не е само на море. Тој е и во медиумите, во социјалните мрежи, во сликите што ги пуштаат политичките штабови и во обидот да се контролира впечатокот за победа или пораз. Затоа не е случајно што во паралелен контекст се појавија и информации за тоа како американскиот претседател Доналд Трамп ја користи темата за вештачката интелигенција во јавните пораки поврзани со Иран. Трамп се повикал на визуелни пораки генерирани со вештачка интелигенција, а Reuters претходно објави дека тој го обвинил Иран за користење AI како средство за дезинформации.

Тоа е важен детал, не затоа што ја решава кризата, туку затоа што покажува дека војните на денешницата се водат истовремено со ракети, танкери, санкции и слики. Оној што ја контролира сликата за настанот, често се обидува да ја контролира и политичката цена на настанот.

Ормутскиот Теснец како предупредување

Кризата околу Ормутскиот Теснец уште еднаш покажува колку е кревок светскиот поредок кога неколку километри море можат да го разнишаат енергетскиот пазар, дипломатските односи и безбедносните пресметки на повеќе континенти. Тука нема едноставна поделба на победници и поразени. Има држави што мерат ризик, армии што ја тестираат границата, посредници што бараат простор за збор и пазари што реагираат побрзо од политиката.

Доколку Иран го прифати американскиот предлог, кризата може да влезе во нова фаза – не мир во вистинска смисла, туку преговори под висок притисок. Доколку го одбие или одговорот се одложи, Ормутскиот Теснец повторно може да стане точка во која една искра е доволна за поширок пожар. Засега, светот ја гледа морската теснина како барометар: мирна на површината, но со притисок што расте под неа.