Македонија денеска одбележува 35 години од донесувањето на првиот Устав на независната држава, усвоен на 17. ноември 1991. година. Годишнината, одбележана во Собранието со научна конференција и панел-дискусии, доаѓа во момент кога Уставот повторно е во центарот на политичката дебата – овојпат поради условот за нови измени поврзани со продолжувањето на европскиот интегративен процес.
Токму затоа одбележувањето не остана само потсетување на 1991. година. Во обраќањата на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова и претседателот на Собранието Африм Гаши се отворија две поврзани прашања: колку често треба да се менува највисокиот правен акт и дали уставните промени можат да бидат трајно решение ако зад нив нема политичка извесност и институционален консензус.
Од 17. ноември 1991. до 36 амандмани
Уставот беше донесен неколку месеци по референдумот од 8. септември 1991. година и ја претвори политичката одлука за независност во правно и институционално уредена држава. Со него беа поставени основите на парламентарната демократија, поделбата на власта, владеењето на правото и гаранциите за човековите права и слободи. За поширокиот историски контекст Panoptikum веќе пишуваше во текстот „35 години од првиот Устав на независна Македонија“.
Од 1991. година до денес Уставот е дополнуван во осум наврати и има вкупно 36 амандмани. Првите два беа прогласени уште во јануари 1992. година, најобемниот пакет следуваше во 2001. година, а последните четири амандмани беа усвоени на 11. јануари 2019. година. Хронологијата на измените е објавена и на официјалната страница на Собранието.
Сиљановска-Давкова токму бројот на интервенции го постави како централно прашање на денешната дебата. Таа оцени дека Уставот е „закон над законите“ и најважен општествен договор, а според податоците што ги изнесе, 15 од 36 амандмани биле иницирани од домашни причини, додека кај 21 посредувала меѓународната заедница. Нејзината порака беше дека измената на Уставот не треба да биде рутински политички инструмент, туку постапка што бара високо ниво на одговорност.
Новото прашање веќе не е само дали ќе има измени
Актуелната политичка дилема е поврзана со европските интеграции. Уставните измени со кои треба да бидат вклучени граѓаните што се дел од бугарскиот народ и други заедници остануваат дел од условите за следниот формален чекор во пристапниот процес. И Извештајот на Европската комисија за Македонија за 2026 година констатира дека тие не се усвоени и дека прашањето останува отворено.
Скопје, меѓутоа, сè појасно го поставува прашањето што ќе се случи потоа. Сиљановска-Давкова денеска рече дека Македонија е подготвена да разговара со Софија и со претставниците на Европската Унија, но бара извесност дека евентуалната нова промена на Уставот нема да биде проследена со ново условување. „Ние само сакаме извесност“, беше суштината на нејзината порака по собраниската дебата.
Тоа е и линијата што во последните месеци сè почесто се појавува во македонската позиција – расправата постепено се поместува од прашањето „дали ќе има уставни измени“ кон прашањето „што гарантира дека по нив процесот ќе продолжи“. Panoptikum претходно го анализираше токму овој пресврт во текстот за барањето предвидливост во односите со Софија и Брисел.
Гаши: Уставот мора да живее и во институциите
Претседателот на Собранието Африм Гаши го постави акцентот на другата страна од уставниот поредок – примената. Според него, 35 години по донесувањето на Уставот, предизвикот не е само да се зачува постигнатото, туку уставните принципи да функционираат во секојдневната институционална практика.
Тој посочи дека владеењето на правото не се мери со бројот на донесени закони, туку со нивната примена, а Уставот треба да биде темел на стабилноста, развојот и заштитата на основните државни вредности. Гаши истовремено оцени дека Собранието треба да биде простор во кој политичките разлики ќе се решаваат преку дебата, компромис и институционално одлучување, особено кога станува збор за прашања од стратешко значење.
Во тоа всушност се среќаваат двата главни тона од денешната годишнина. Едниот предупредува дека Уставот не треба лесно и често да се менува под влијание на дневната политика или надворешните барања. Другиот потсетува дека стабилен уставен текст сам по себе не е доволен ако институциите не ги претвораат неговите начела во функционална правна држава.
Годишнина што станува актуелна политичка тема
На одбележувањето во Собранието беа вклучени и учесници во процесот на создавање на Уставот од 1991 година, претставници на Институтот за национална историја и Државниот архив. Програмата опфати документарен филм, изложба на архивски документи и меѓународен симпозиум посветен на уставноста, суверенитетот и развојот на независната македонска држава.
17. ноември 2026. година тешко може да остане само историски датум. По 35 години и 36 амандмани, Уставот повторно се наоѓа на пресек меѓу домашната политика, односите со Бугарија и пристапниот процес кон ЕУ. Затоа вистинското прашање веќе не е само дали Македонија ќе го менува Уставот уште еднаш, туку под кои услови, со каков политички и општествен легитимитет и – можеби најважно – што конкретно ќе следува по таквата одлука.










