Од полноќ литар дизел во Македонија ќе се продава по највисока цена од 99,50 денари. До психолошката граница од 100 денари останува само половина денар, а полнењето резервоар од 50 литри ќе чини 4.975 денари. Истовремено, бензините поевтинуваат за два денара – ЕУРОСУПЕР БС-95 на 91 денар, а ЕУРОСУПЕР БС-98 на 93 денари за литар.
На прв поглед ова е уште една редовна промена на ценовникот. Во реалноста, дизелот е горивото преку кое меѓународните берзи, геополитичките судири, акцизите и курсот на доларот најбрзо влегуваат во домашниот транспорт, земјоделството, трговијата и семејниот буџет. Бројката од 99,50 денари затоа не е важна само поради тоа што е блиску до 100, туку поради трошоците што ги движи зад себе.
Еден ценовник, две спротивни насоки
Новата одлука на Регулаторната комисија за енергетика носи необична поделба. Двата бензина поевтинуваат по два денара за литар, додека ЕУРОДИЗЕЛ поскапува за еден денар. Екстра лесното масло за домаќинство се зголемува за половина денар и достигнува 98,50 денари за литар, а мазутот поевтинува за 1,680 денари и ќе чини најмногу 46,419 денари за килограм.
РКЕ соопшти дека просечното движење на малопродажните цени претставува намалување од 1,24% во однос на одлуката од 27. јули. Сепак, посекот лесно може да ја прикрие суштината. Возачот на дизел, превозникот или земјоделецот не плаќа статистички просек – плаќа 99,50 денари за секој наточен литар.
Станува збор за највисоки дозволени малопродажни цени. Трговците можат да продаваат и пониско, па конечната цена не мора да биде иста на секоја бензинска станица. Сепак, максималната цена останува главниот показател за насоката во која се движи пазарот.
Зошто дизелот поскапува кога бензините поевтинуваат?
Причината е во различното движење на референтните цени на светскиот пазар. Во периодот опфатен со новата пресметка, цените на бензините се намалиле во просек за 2,069%. Кај дизелот е забележан раст од 4,806%, а кај екстра лесното масло зголемување од 0,930%. Мазутот, пак, бележи просечно намалување од околу 4,787%.
Тоа е важна разлика: суровата нафта и готовите деривати не мора секогаш да се движат со исто темпо. На цената на дизелот влијаат побарувачката, достапните рафинериски капацитети, резервите, транспортните маршрути и ризиците во снабдувањето. Дополнителен елемент во домашната пресметка е курсот на денарот во однос на доларот, кој во опфатениот период бил повисок за 0,1423%.
Во одлуката е применет намален износ на акцизата од два денара за литар кај двата бензина и четири денари кај дизелот. Дизелот, значи, стигнува до 99,50 денари и покрај намалениот акцизен износ. Мерката го ублажува ценовниот удар, но не го поништува растот на неговата референтна пазарна цена.
Половина денар до 100, но сметката веќе е реална
При резервоар од 50 литри новата цена на дизелот носи сметка од 4.975 денари. Според претходната цена од 98,50 денари, истото полнење чинеше 4.925 денари. Разликата е 50 денари за едно полнење. Кај резервоар од 60 литри, вкупната сметка достигнува 5.970 денари.
На 20. јули дизелот достигна 94 денари за литар, за што Паноптикум пишуваше во текстот „Горивата поскапуваат од полноќ: дизелот оди на 94 денари“. Една недела подоцна се искачи на 98,50 денари, а последната корекција го носи на 99,50 денари. За нешто повеќе од две недели тоа е зголемување од 5,50 денари за литар.
За автомобил со резервоар од 50 литри, разликата меѓу 94 и 99,50 денари е 275 денари при едно целосно полнење. За фирма што троши 1.000 литри дизел, истото движење значи дополнителен трошок од 5.500 денари. Токму брзината на растот е поважна од самата симболика на троцифрената цена.
Дизелот ја напушта пумпата и влегува во другите цени
Дизелот го користат товарниот транспорт, дистрибуцијата, автобусите, земјоделската механизација, дел од градежништвото и голем број мали бизниси. Поради тоа, неговото поскапување има поширок економски дострел од сметката на сопственикот на приватен автомобил.
Тоа не значи дека секој денар веднаш и автоматски ќе се пренесе во цената на храната, доставата или услугите. Дел од фирмите можат привремено да го апсорбираат трошокот преку намалување на сопствената маржа. Колку подолго дизелот останува скап, толку е помал просторот тој трошок да не се префрли врз крајниот купувач.
Пред само една недела, во анализата „Дизелот стигна до 98,50 денари и повторно го стегна семејниот буџет“, беше јасно дека горивото повторно се претвора во ризик за транспортните и производствените трошоци. Новата цена не е изолиран скок, туку продолжение на истата линија.
Највисока цена од почетокот на конфликтот со Иран
Ова е највисоката домашна цена на дизелот од почетокот на војната меѓу САД и Иран кон крајот на февруари. Претходниот максимум бил 98 денари за литар, утврден на 7 април. Од повторното разгорување на конфликтот кон крајот на јуни, дизелот во Македонија поскапел за 24,38 отсто.
Европскиот пазар на дизел е под притисок од повеќе страни – проблеми во снабдувањето, ограничени рафинериски капацитети, нарушувања околу Ормускиот Теснец, напади врз руски рафинерии и ограничувања на извозот. Тоа помага да се објасни зошто готовиот дериват поскапува посилно од суровата нафта.
Поширокиот геополитички контекст Паноптикум го обработи и во текстот „Ормускиот теснец повторно ја затвори нафтената артерија на светот“. Морски премин оддалечен илјадници километри може многу брзо да стане домашна сметка, особено кога пазарот реагира на ризик од прекин на транспортот и недостиг од деривати.
Границата од 100 денари засега останува непомината
Бензините од 5. август ќе бидат поевтини, што носи конкретно олеснување од 100 денари при полнење 50 литри во споредба со претходните цени. Кај дизелот насоката е обратна – истото количество поскапува за 50 денари.
Половина денар до границата од 100 има силен психолошки ефект, но економскиот притисок не почнува со троцифрениот ценовник. Тој веќе постои во сметките на превозниците, земјоделците, фирмите и домаќинствата. Прашањето не е само дали следната одлука ќе го однесе дизелот над 100 денари, туку колку долго стопанството може да го задржува овој трошок пред тој да се појави на други места.
