Кога водата од градскиот водовод со недели не смее да се користи за пиење и подготовка на храна, прашањето веќе не е само кога ќе биде безбедна. Се отвора и едно многу попрактично прашање: дали граѓаните треба да платат полна сметка за услуга што во критичниот период не ја добивале во нејзината основна, безбедна форма?
Народниот правобранител сега бара токму тоа прашање да добие институционален одговор. Според информациите објавени на 7 август, до Советот на Општина Гостивар ќе биде упатена препорака граѓаните да бидат ослободени од плаќање на сметките за вода за периодот во кој важи забраната за користење на водата за пиење и подготовка на храна.
Од здравствена криза до прашање за правата на потрошувачите
Ова е нова фаза во кризата што започна во средината на јули. На 17 јули Агенцијата за храна и ветеринарство забрани употреба на водата од гостиварскиот водовод за пиење поради сомнение дека е загадена и небезбедна. Подоцна беше дозволена техничка употреба, но не и користење за пиење и подготовка на храна, а конечната нормализација остана условена со лабораториски потврдена безбедност.
Panoptikum уште во првите денови на кризата предупреди дека гостиварската вода не е само санитарен, туку и институционален проблем. Потоа, со ширењето на здравствените последици и отворањето на истрагите, прашањето се прошири и кон одговорноста – кој знаел, кој одлучувал и кој требало да спречи небезбедна вода да стигне до чешмите.
Сега во центарот влегува и сметката. Според објавеното од „Вечер“, ставот на Народниот правобранител е дека граѓаните не треба да ги сносат трошоците за услуга што не била обезбедена во согласност со стандардите за безбедност. Тоа не е споредно административно прашање. Ако водоснабдувањето е јавна услуга, нејзината цена не може целосно да се одвои од прашањето дали услугата навистина била употреблива за намената за која граѓаните ја плаќаат.
Народниот правобранител веќе отвори предмет
Ден претходно, на 6 август, беше објавено дека Народниот правобранител по сопствена иницијатива отворил предмет за случајот со водата во Гостивар. Побарани биле информации од Институтот за јавно здравје, Општина Гостивар, ЈП „Комуналец“ и Центарот за јавно здравје. Првично доставените информации, според соопштеното од канцеларијата на правобранителот, не ги содржеле сите релевантни податоци, поради што било најавено обраќање и до други надлежни институции.
Со тоа случајот добива уште една линија на проверка. Не се испитува само како дошло до загадувањето, туку и дали биле повредени правата на граѓаните. Во претходната анализа на Panoptikum за системската криза што ја откри гостиварската вода, токму довербата во јавните институции беше посочена како една од најголемите жртви на случајот. Сметката за вода сега е најконкретниот израз на таа нарушена доверба.
Забраната сè уште е клучната граница
Според информациите објавени на 7 август, анализите продолжуваат, а примероци се испитуваат во повеќе лаборатории и од повеќе точки во водоводната мрежа. Надлежните во Гостивар соопштуваат дека бактериолошката контаминација се намалува, но тоа само по себе не значи дека водата автоматски е прогласена за безбедна за пиење.
Институтот за јавно здравје уште на почетокот на кризата беше јасен: водата од градскиот водовод не треба да се користи за пиење и подготовка на храна сè додека не биде објавено официјално известување дека забраната е укината. Истата логика ја следеше и Агенцијата за храна и ветеринарство, која безбедноста ја врза со лабораториска потврда, а не со календарски рок или политичка процена.
Токму затоа и барањето за ослободување од плаќање има јасна временска логика: периодот за кој би се однесувала евентуалната одлука треба да биде врзан со официјалното траење на забраната. Таквата одлука, сепак, не ја носи Народниот правобранител. Неговата улога е да препорача, а Советот на Општина Гостивар треба да одлучи дали и на кој начин препораката ќе биде преточена во конкретна мерка.
Проблемот е постар од оваа епидемија
Известувањето на ТВ 24 отвора уште една непријатна страна на приказната. Дел од жителите на Гостивар, особено во населби каде што со години има слаб притисок или прекини во водоснабдувањето, велат дека актуелната криза само го направила видлив проблемот со кој живеат одамна. ЈП „Комуналец“ наведува дека со надлежните институции се работи на трајно решение, додека во меѓувреме апелира водата да се користи рационално.
Тоа е причината зошто оваа тема не треба да заврши со првата чиста лабораториска анализа. Гостивар веќе помина низ забрани, хиперхлорирање, здравствени последици и институционални истраги. Ако по сето тоа градот се врати на старите проблеми со притисокот, инфраструктурата и одговорноста, кризата ќе биде санитарно затворена, но системски нерешена.
Барањето гостиварци да не плаќаат за периодот во кој водата не била безбедна не треба да се чита како гест на попуст. Тоа е тест за една многу едноставна јавна логика: кога државата или општината преку јавен систем наплатува услуга, мора да постои и одговорност таа услуга да биде безбедна, употреблива и навистина испорачана.
