Сцената изгледа како совршена балканска метафора за новото време: хуманоидни роботи во Кина, движења инспирирани од српско оро, политички пречек, технолошки ентузијазам и големо ветување дека Србија наскоро ќе склопува роботи. На прв поглед – вест од иднината. На втор поглед – прашање што е многу постаро од секоја машина: дали малите држави ќе бидат творци на технологијата или само сцена на која големите сили ја демонстрираат својата моќ?

Според објавите во регионалните медиуми, српскиот претседател Александар Вучиќ за време на посетата на Кина бил пречекан со презентација на роботи, меѓу кои и роботи што изведувале движења инспирирани од српско оро. Во паралелна најава, Србија од јули би требало да почне со склопување хуманоидни роботи, а следниот чекор, според најавите, би бил развој на фабрики за податоци – инфраструктура без која современата роботика е само тело без паметење.

Роботот како дипломатски реквизит

Во февруари годинава кинеската компанија Agibot го претстави хуманоидниот робот „Лука“ во Кинескиот културен центар во Белград. Роботот го поздравил Вучиќ на англиски јазик и бил облечен во елек инспириран од српска народна носија, а српскиот претседател тогаш најави дека Србија би можела да стане првата земја во Европа што ќе произведува вакви кинески роботи.

Тоа е технолошки интересна, но и политички внимателно режирана сцена. Роботот не е претставен само како машина; тој е поставен како симбол на блискост меѓу Белград и Пекинг. Народна носија, локално име, поздрав до лидерот, најави за инвестиции – сето тоа ја претвора роботиката во дипломатски театар. Во таков театар, машината не служи само за да покаже што може технологијата, туку и кој има доволно моќ да ја донесе.

Посетата на Вучиќ во Пекинг доаѓа во период кога Србија ги продлабочува односите со Кина во економијата, инфраструктурата, технологијата и трговијата. Во Пекинг беше најавено потпишување нови договори, а српската делегација ја сочинуваа министри за финансии, одбрана, трговија, привреда и ИТ-управа – состав што покажува дека темата не е само протоколарна, туку стратешка.

Склопување роботи или вистинска технолошка индустрија?

Најважната разлика во оваа вест е помеѓу „производство“ и „склопување“. Ако Србија од јули навистина почне да склопува хуманоидни роботи, тоа би било значаен индустриски чекор за регионот. Но склопувањето не е исто што и целосна технолошка автономија. Роботот е составен од механика, сензори, батерии, чипови, софтвер, модели на вештачка интелигенција, податоци, сервисна логистика и континуирано учење.

SeeNews објави дека кинескиот производител Agibot планира да започне сериско производство во Србија во 2026. или 2027. година, според изјава на директорот на компанијата за Европа, Вилијам Ши. Првично се спомнуваат 1.000 до 2.000 хуманоидни роботи, во соработка со стратешкиот партнер Minth Holdings, а Ши истакнал дека производството на роботи има две страни – хардвер и софтвер – и дека во Србија ќе треба да се најде локална компанија за производство на податоци за обучување на роботите. x=3}

Токму тука почнува вистинската приказна. Во XXI век, фабриката не е само место каде што се составуваат делови. Фабриката е и податочен систем. Ако роботите треба да учат, да препознаваат предмети, да работат со луѓе, да се движат низ домови, фабрики, магацини или здравствени установи, тогаш најважната суровина не е металот, туку податокот. А кој ги поседува податоците, тој ја поседува и идната зависност.

Големото ветување и студената реалност

Вучиќ најави дека Србија до 2030 година би можела да има 50 фабрики во кои луѓе и роботи ќе работат заедно, со инвестиции вредни стотици милиони евра. Во истите најави се спомнува дека роботите би можеле да помагаат во домашни задачи, индустрија, логистика, здравство, образование и лична асистенција.

Но токму затоа оваа тема бара трезвеност. Роботот што игра оро е добра телевизиска слика. Роботот што сигурно, евтино и долгорочно работи во индустриски или домашен процес е многу посложена работа. Потребни се струја, инженери, сервис, безбедносни стандарди, домашни компании што не се само подизведувачи, универзитети што не произведуваат дипломи без компетенции, правна рамка за податоци и работен пазар што знае што ќе прави со луѓето што роботите ќе ги заменуваат.

Критичкиот тон во Србија веќе постои. Н1 потсетува дека дел од експертите гледаат пропагандна димензија во најавите, особено ако државата ветува огромен роботски скок додека има нерешени инфраструктурни и енергетски проблеми. Економистот Божо Драшковиќ за Н1 оцени дека ваквите најави може да звучат како политичка манипулација ако нема реална опрема, технологија, струка и научна основа.

Балканот меѓу роботика и зависност

За Македонија оваа вест не е само регионална занимливост. Ако Србија навистина стане европска база за склопување кинески хуманоидни роботи, тоа ќе ја помести технолошката тежина во регионот. Балканот одамна беше третиран како пазар на евтина работна сила, транзитна зона и место за странски фабрики со ниска додадена вредност. Роботиката, барем на хартија, ветува премин кон повисока индустриска лига.

Но има опасност таа лига да биде само нова форма на периферија. Наместо евтини работници во странски фабрики, регионот може да добие евтини податоци, евтино склопување и зависност од туѓ софтвер. Тоа е новата колонијална можност на дигиталната ера: не мора некој да ви ја земе земјата; доволно е да ви ја земе технолошката логика.

Затоа главното прашање не е дали Србија ќе има роботи. Ќе има. Прашањето е дали ќе има сопствено знаење, сопствена истражувачка база, сопствени компании, сопствена регулатива и сопствен интерес во целиот синџир. Без тоа, роботот ќе биде модерен производ со стара политичка лекција: зависноста може да изгледа многу футуристички.

Оро на машините, тишина на работниците

Најсимболичниот дел од приказната се роботите што играат оро. Балканот сака да ги препознава големите промени преку фолклорен знак: ако машината може да заигра наше оро, тогаш иднината како да станала наша. Но технологијата не станува домашна затоа што ќе ја облечеме во народна носија или ќе ја научиме на локален ритам. Таа станува домашна кога домашните луѓе ја разбираат, ја создаваат, ја поправаат, ја регулираат и ја користат за јавна корист.

Ова е местото каде спектаклот мора да престане. Роботиката ќе биде една од големите индустрии на иднината, но таа нема да биде праведна сама по себе. Ќе отвори нови работни места, но ќе затвори други. Ќе донесе продуктивност, но може да ја зголеми нееднаквоста. Ќе бара нови инженери, но и ќе го турне нискоквалификуваниот труд уште подолу, ако државите не вложат во образование, преквалификација и јавна технолошка стратегија.

Во една реченица: роботот може да игра оро, но човекот не смее да стане статист во сопствената индустриска иднина.

Што треба да се следи

Во наредните месеци ќе биде важно да се види дали најавите ќе се претворат во реални договори, локации, производни линии, број на вработени, локални партнери и јасна поделба на тоа што се произведува во Србија, а што доаѓа од Кина. Подеднакво важно ќе биде кој ќе ги создава и контролира податоците за обучување на роботите, каква улога ќе имаат српските универзитети и компании, и дали проектот ќе биде индустриска политика или само политичка сцена со скапи реквизити.

За регионот, ова е предупредување. Вештачката интелигенција и роботиката веќе не се тема само за технолошки конференции. Тие се прашање на економска сувереност, работни места, образование, геополитика и контрола врз податоците. Ако Балканот ги дочека овие процеси како публика, ќе ракоплеска на туѓи роботи. Ако ги дочека како стратегија, можеби конечно ќе почне да создава дел од сопствената иднина.