Нова истрага против сопственикот на кочанската дискотека отвора едно од најтешките прашања по трагедијата во „Пулс“: дали документот што требало да потврди дека објектот ги исполнува условите за работа бил обезбеден преку поткуп? Ако обвинителските сомневања се докажат, случајот веќе не би зборувал само за индивидуална одговорност, туку и за опасноста што настанува кога институционалната контрола може да се претвори во формалност.
Лиценцата не е обична хартија
Во една функционална држава лиценцата не е печат на крајот од административна постапка. Таа е потврда дека некој проверил, дека условите се исполнети и дека објектот може да прими луѓе без тие да бидат изложени на недозволив ризик. Затоа новата истрага против сопственикот на дискотеката „Пулс“ во Кочани има значење што ја надминува самата постапка за наводен поткуп.
Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција отвори истрага против Дејан Јованов за сомнение дека дал поткуп на службено лице во Министерството за економија за да му биде обезбедена лиценца за угостителска дејност. Според обвинителската верзија, лиценцата била обезбедена без поднесено барање и во услови кога сопственикот на објектот знаел дека не биле исполнети законските предуслови.
Тоа засега е сомнение што треба да се докажува во законска постапка. Јованов има право на презумпција на невиност. Но самото отворање на истрагата повторно го поставува прашањето што останува во сржта на целиот случај „Пулс“:
Како функционирал системот што требало да спречи небезбеден објект воопшто да работи?
Ако нема услови – не смее да има лиценца
Правната и административната логика е едноставна. Доколку еден угостителски објект не ги исполнува пропишаните услови, не треба да добие дозвола за работа. Доколку недостига документација, постапката треба да запре. Доколку не се исполнети минималните технички или безбедносни услови, институцијата треба да каже – не. Токму затоа сомнежот дека лиценцата можела да биде обезбедена преку поткуп е многу посериозен од приказна за еден незаконски документ.
Тоа би значело дека контролниот механизам што постои за да спречи ризик можеби бил заобиколен токму таму каде што требало да функционира најстрого.
Во судската постапка за пожарот веќе беа презентирани докази поврзани со лиценците на „Пулс“. Обвинителството тврдеше дека во периодот од 2012. до март 2024. година биле издавани лиценци иако, според неговите наводи, формално и суштински не постоеле услови и не биле исполнети минималните технички услови за работа на објектот.
Токму тука индивидуалниот случај прераснува во прашање за институциите.
Поткупот не купува само документ – може да ја укине контролата
Корупцијата честопати се доживува како финансиски криминал: некој дава пари, некој прима пари, а државата останува оштетена. Во областите што се поврзани со безбедноста на луѓето последиците можат да бидат многу посериозни. Кога со поткуп се обезбедува дозвола, инспекциско одобрение или лиценца, не се купува само потпис. Се купува можност да се прескокне контролата. А контролата постои токму затоа што некои грешки не можат да се поправат откако ќе се случи несреќата.
Безбедносен излез што не постои не може да се создаде во моментот кога избувнал пожар. Недоволен противпожарен систем не може ретроактивно да ја спречи опасноста. Преголем број посетители не може да се намали откако ќе започне паниката. Затоа државата поставува услови пред почетокот на работата.
Лиценцата е последната институционална порака до граѓанинот: некој го проверил ова место. Ако таа порака е лажна, тогаш граѓанинот ја губи можноста самиот да го процени ризикот.
Од „кој е виновен?“ до „како било возможно?“
По секоја голема трагедија јавноста природно го поставува прашањето – кој е виновен? Но тоа не е единственото прашање што една држава треба да го постави. Подеднакво важно е:
Како било возможно? Како е можно објект што, според обвинителските наводи, не ги исполнувал неопходните услови да функционира? Кој проверувал? Кој потпишувал? Кој ги разгледувал документите? Кој требало да забележи дека нешто недостига? Кој можел да ја запре постапката? И дали во целиот административен синџир постоеле повеќе можности системот да каже – стоп?
Овие прашања не смеат однапред да подразбираат вина на конкретен човек. Таа ја утврдува судот. Институционалната анализа мора да оди подлабоко од кривичната одговорност на поединците.
Новата истрага и новото барање за притвор
Обвинителството побарало на Јованов да му биде определен притвор и во новиот предмет, наведувајќи опасност од бегство и фактот дека против него веќе се води друга постапка поврзана со пожарот во „Пулс“. Временската околност е значајна бидејќи притворот во предметот за пожарот се приближуваше до законскиот максимум. Судот на 1 октомври потврди дека до него е доставен нов предлог за мерки за обезбедување присуство, за кој треба да се постапува одделно.
Одбраната, пак, го оспорува ваквиот развој на настаните и го поврзува отворањето на новиот предмет со истекувањето на постојниот притвор.
И токму тука е важно јавната дебата да остане во рамките на фактите. Постоењето истрага не значи докажана вина. Барањето за притвор не претставува пресуда. А сомнението за поткуп допрва треба да биде поткрепено со докази што ќе можат да ја издржат судската проверка.
Службеното лице веќе е обвинето
Според информациите, службеното лице во Министерството за економија за кое постои сомнение дека го примило поткупот веќе е обвинето и против него се води судска постапка за примање поткуп. Тоа му дава дополнителна тежина на новиот истражен правец. Ако еден дел од наводниот корупциски однос веќе е предмет на обвинение, логично е истрагата да настојува да утврди дали постоела и другата страна на трансакцијата, под какви околности и со каква цел.
Повторно, целата конструкција мора да биде докажана пред суд.
„Пулс“ не смее да остане само име на една трагедија
Пожарот во дискотеката „Пулс“ од 16. март 2025. година, во кој загинаа 63 лица, а повеќе од 200 беа повредени, веќе претставува еден од најтешките настани во поновата македонска историја.
Општествената тежина на трагедијата не завршува со судењето. Доколку институциите од неа извлечат само список на обвинети, а не и список на системски слабости, тогаш државата ќе ја пропушти поважната лекција. Потребно е да се утврди не само дали некој прекршил закон, туку и зошто системот не го открил или не го спречил прекршувањето.
Дали процедурите зависат премногу од еден службеник? Дали постои независна втора проверка? Дали издадената лиценца автоматски се вкрстува со податоци од инспекциите? Може ли електронски да се следи секој чекор – од поднесувањето на барањето до конечниот потпис? И најважното: може ли една дозвола да биде издадена ако системот нема запис дека барањето воопшто постои?
Дигиталната трага како одбрана од корупцијата
Една од најголемите слабости на старите административни системи е можноста постапката да зависи од хартија, телефонски разговор, неформална интервенција или индивидуална одлука. Современата администрација мора да биде изградена поинаку. Секое барање за лиценца треба да има единствен електронски број. Секој приложен документ – дигитална трага. Секој службеник што го отворил предметот – запис во системот. Секое дополнување – временска ознака. Секоја одлука – име, датум и правна основа. Со таков систем е значително потешко лиценца да се појави без барање, без потребните документи или без институционална трага.
Корупцијата никогаш не може целосно да се елиминира со технологија. Но технологијата може значително да го намали просторот во кој таа се крие.
Институционалната одговорност не завршува со кривичната
Кривичниот суд утврдува дали одреден човек сторил конкретно кривично дело. Државата има поширока обврска. Таа мора да утврди дали нејзините процедури биле доволно силни. Доколку еден службеник може сам да овозможи незаконска лиценца, тогаш проблемот не е само службеникот. Проблем е и системот што му овозможил толкава моќ без дополнителна проверка.
Ако повеќе институции располагаат со различни информации, но тие никогаш не се споредуваат, проблемот е и во институционалната изолација. Ако инспекција утврдува недостатоци, а друг орган продолжува да издава дозволи, тогаш институциите формално постојат, но системот не функционира како целина.
Најскапата корупција не секогаш се мери во пари
Постојат корупциски случаи во кои штетата може релативно лесно да се пресмета. Толку пари се украдени. Толку е преплатен договорот. Толку изгубил буџетот. Но најопасната корупција е онаа чија вистинска цена не може да се изрази со финансиска ставка. Кога незаконска дозвола овозможува работа на небезбеден објект, ризикот се пренесува врз луѓе што никогаш не знаеле дека институционалната гаранција можеби не значи она што треба да значи.
Посетителот што влегува во клуб, ресторан, хотел, фабрика или јавен објект не ја проверува целата техничка документација. Тој верува дека тоа го направила државата. Тоа е суштината на јавната доверба.
Од трагедија кон реформа
„Пулс“ не смее да остане само предмет во судски архиви. Случајот треба да биде основа за темелна проверка на начинот на кој во Македонија се издаваат лиценци и дозволи за објекти во кои престојува голем број луѓе. Потребни се автоматско вкрстување на податоците, електронски постапки, повеќестепена контрола, периодични проверки и јасна лична одговорност за секој службен чекор. Во спротивно, секоја нова дозвола ќе зависи од надежта дека сите вклучени во постапката ќе ја извршат својата работа правилно.
А безбедносниот систем не смее да почива на надеж. Тој мора да почива на правила што е тешко да се заобиколат.
Лиценцата како ветување на државата
На крајот, зад секоја лиценца стои едно невидливо ветување. Државата му вели на граѓанинот: овој објект е проверен. Затоа сомнението дека лиценца може да се добие со поткуп е повеќе од сомнение за корупција. Тоа е сомнение дека можеби било прекршено токму тоа ветување.
Судот ќе треба да утврди кој сторил кривично дело и кој не.
Но институциите имаат уште една задача што не смее да зависи од судската пресуда: да создадат систем во кој ниту еден сопственик, службеник или посредник нема лесно да може да ја претвори безбедноста во административна формалност. Зашто кога контролата се продава, цената понекогаш ја плаќаат луѓе што никогаш не биле дел од договорот.
