Работниот спор е право на вработениот, но милионските исплати по судски постапки се предупредување за државата. Наодите на Државниот завод за ревизија отвораат прашање што е пошироко од една буџетска ставка: како институциите вработуваат, раководат, одлучуваат и преземаат одговорност кога нивните одлуки произведуваат долготрајни судски трошоци.
Според објавениот ревизорски извештај, во период од неколку години државата исплатила околу 64 милиони евра по основ на работни спорови, а бројот на лица што тужеле бил речиси тројно зголемен. Во сумата не се содржани само главниците. Дополнителен товар се каматите, судските и извршителските трошоци, како и административното време потрошено на постапки што можеле да бидат спречени или навремено решени.
Не е спорно правото на тужба, туку начинот на управување
Во демократска и правна држава, вработениот мора да има можност да побара судска заштита. Неплатена плата, незаконско распоредување, отказ, неисплатени додатоци или повреда на работничко право не смеат да се прикриваат со административна моќ. Затоа, секоја анализа на работните спорови мора да направи важна разлика: судската постапка сама по себе не е проблем; проблем е ако јавната институција постојано создава услови за спор и потоа плаќа од буџетот.
Кога една институција губи спор, тоа може да биде изолиран пропуст. Но кога споровите се бројни, повторливи и скапи, тогаш станува збор за модел на управување. Судската пресуда во таков случај не е само финансиски документ, туку и индикатор дека некој претходно не ја завршил работата законито, навремено и професионално.
Каде се создава буџетскиот трошок?
Трошокот најчесто се зголемува низ неколку последователни фази:
нејасна или незаконска одлука за работниот статус;
доцнење во постапувањето по приговори и барања;
недоволна правна проверка пред донесување решение;
неуспешно застапување или недобро управување со судската постапка;
доцнење со исплатата по правосилна пресуда, поради што растат каматите.
Особено загрижувачки е последниот елемент. Ако државата не исплати навреме обврска што веќе е утврдена со судска одлука, таа не го одложува проблемот, туку го поскапува. Така, одлука што првично можела да значи одреден надомест станува поголем товар за јавните финансии. Камата што се плаќа од буџетот е практично цена на институционалното доцнење.
Зошто бројот на тужби е важен сигнал?
Речиси тројното зголемување на бројот на тужители не треба да се толкува автоматски како доказ дека сите тужби биле основани, ниту дека сите институции постапувале незаконски. Но тоа е силен сигнал дека системот не успева да ги препознае и реши конфликтите во рана фаза.
Во здраво организирана администрација, вработениот треба да добие јасно образложена одлука, можност за приговор и навремена институционална реакција. Работодавачот, пак, треба да располага со кадровски податоци, правни мислења и унифицирани процедури. Кога овие механизми се слаби, судот станува првото место каде што се утврдува она што институцијата требало да го утврди сама.
Политизацијата на администрацијата има финансиска последица
Работните спорови често се поврзуваат со смена на власта, промена на раководства и масовни кадровски прераспределби. Ако секоја политичка промена носи нов бран откази, вработувања и поништувања на претходни решенија, администрацијата станува нестабилна, а јавниот буџет плаќа за политичкиот циклус.
Професионалната администрација не значи дека никој не смее да биде сменет. Таа значи дека секоја промена мора да има законска основа, проверливи критериуми и индивидуално образложение. Без тоа, кадровската политика се претвора во ризик: и за работникот, и за институцијата, и за даночниот обврзник.
Што треба да се промени?
Ревизорскиот наод има вредност само ако стане почеток на корективни мерки. Потребни се најмалку пет чекори:
Централна база на работни спорови со податоци за причината, институцијата, исходот, исплатениот износ и каматите.
Рана правна проверка на сите чувствителни кадровски одлуки пред тие да произведат спор.
Мерење на одговорноста на раководителите кога се повторуваат исти незаконски практики.
Систем за навремено порамнување во случаи во кои продолжувањето на спорот очигледно создава поголема штета.
Јавно известување за исплатите од работни спорови, со заштита на личните податоци, но со доволно информации за граѓаните да знаат каде и зошто се трошат парите.
Буџетот не смее да биде безличен штит
Кога се исплаќаат 64 милиони евра, јавноста има право да знае дали станува збор за законски ризик што не можел да се избегне или за низа лоши одлуки, пропусти и одложувања. Одговорот не треба да биде политичко префрлање вина, туку институционална анализа: кои решенија биле поништени, кои грешки се повторувале и што е преземено за да не се повторат.
Заштитата на работничките права и заштитата на јавните финансии не се спротивставени цели. Напротив, тие се потпираат една на друга. Законитата администрација ги штити вработените од произволност, а истовремено ги штити граѓаните од плаќање камати за туѓо неодговорно управување.
Затоа вистинското прашање не е само колку чини еден работен спор. Вистинското прашање е колку долго државата ќе дозволува истиот тип грешка да се повторува, секогаш со нова пресуда и со нова сметка за граѓаните.
