Долгорочен план или уште еден тест за институциите

Македонија одамна има проблем што не се решава со уште еден документ: премногу често државата планирала кратко, реагирала доцна и ветувала повеќе отколку што можела да испорача. Затоа Националната развојна стратегија 2024-2044 е важна не само како стратешка рамка, туку како проверка дали институциите конечно можат да мислат подалеку од еден мандат, една криза и една изборна пресметка.

На петтиот состанок посветен на Националната развојна стратегија премиерот Христијан Мицкоски порача дека Македонија има потреба од институции со јасна долгорочна визија, а не од одлуки водени само од дневно-политички интереси. Според објавените информации, тој ја претстави стратегијата како еден од најважните стратешки документи за државата, изработен низ процес во кој учествувале институции, експерти, локална самоуправа, бизнис-заедница и граѓански сектор.

Токму тука почнува суштинската поента: стратегијата нема вредност затоа што звучи големо, туку затоа што треба да стане обврска. На хартија Македонија и досега имала планови, програми, реформи, приоритети и „патокази“. Разликата ќе се види ако овој документ преживее политички циклуси, промени на министри, партиски пресметки и административна инерција.

Мицкоски: развојот не смее да зависи од политички циклуси

Мицкоски нагласи дека државата со години трошела енергија на краткорочни решенија и импровизации, а сега мора да покаже предвидливост и способност да работи според план. Во неговата порака централно место има ставот дека развојот не смее да зависи од политичките циклуси, туку од јасно дефинирани национални цели околу кои ќе постои поширок општествен консензус.

Според официјалната платформа на Националната развојна стратегија, НРС треба да ја претстави визијата и патоказот на земјата за следните 20 години, до 2044 година. Во делот „Нашата стратегија“ таа е опишана како водечки документ за национални развојни цели, стратешки области и приоритети за забрзан, инклузивен, рамномерен и одржлив развој.

Тоа е амбициозна рамка. Но амбицијата во политика вреди само ако се претвори во механизам: кој ќе мери, кој ќе одговара, кој ќе коригира кога мерките нема да дадат резултат и кој ќе ја зачува стратегијата од тоа да стане уште една свечена фраза во институционалниот речник.

Младите како најтешка мера за успех

Најсилниот дел од пораката на премиерот беше врзан за младите и демографијата. Тој порача дека целта е да се создадат услови младите да останат тука, да создаваат семејства и да веруваат дека нивните деца ќе имаат подобра иднина. Според него, демографијата не е обична статистика, туку прашање на национална одржливост.

Ова е точката на која секоја стратегија престанува да биде технички документ и станува човечко прашање. Млад човек не останува во Македонија затоа што некој му рекол да остане. Останува ако има пристојна работа, фер плата, достапно домување, здравство што не го понижува, образование што отвора врати и систем во кој трудот има смисла. На Panoptikum веќе беше поставена слична теза во текстот „Не иселувајте се“ не е доволно: државата мора да даде причина за останување – повикот кон младите има вредност само ако зад него стојат реални услови.

Затоа реченицата дека успехот на стратегијата не се мери според бројот на страници, туку според бројот на животи што ќе ги подобри, треба да се чита како обврска, не како политичка реторика. Таа обврска ќе биде видлива во работни места, инвестиции, функционални институции, подобро образование, подобро здравство и во тоа дали младите ќе почнат да ја гледаат Македонија како место за живот, а не само како адреса од која се заминува.

1.200 учесници и прашањето што следува: кој ќе ја носи одговорноста

Според изјавите пренесени од медиумите, во процесот биле вклучени повеќе од 1.200 претставници од институции, компании, универзитети, локална самоуправа, бизнис-заедница и граѓански сектор. Дел од мерките, како што беше наведено, веќе се во фаза на реализација.

Широкото учество е важно, но не е доволно само по себе. Македонија често знае да организира консултации, работни групи и јавни процеси; потешко ѝ оди претворањето на тие процеси во стабилна институционална дисциплина. Ако НРС 2024-2044 треба да биде повеќе од архивиран документ, таа мора да има јасен ритам на спроведување, јавни индикатори, редовни извештаи, отворени податоци и политичка култура во која резултатот е поважен од авторството.

Во тој контекст е корисно што на официјалната страница се објавени документите поврзани со Националната развојна стратегија, меѓу кои и самата стратегија, програмата за спроведување и други придружни материјали. Но транспарентноста почнува со објавување документи, а се докажува со тоа дали граѓаните можат да разберат што е исполнето, што доцни и кој е одговорен.

Развојот како јавен договор, а не како партиска сопственост

Националната развојна стратегија отвора едно поголемо прашање: може ли Македонија да создаде развоен договор што нема да биде ничија партиска сопственост? Ако секоја власт почнува од нула, државата постојано ќе ја плаќа цената на прекинати политики, заборавени реформи и институции што работат според политички импулс, а не според јавен интерес.

Ова не значи дека стратегијата треба да биде недопирлива. Напротив, добрата стратегија мора да биде жива: да се проверува, да се дополнува, да се коригира и да се соочува со реалноста. Но не смее да биде декоративен документ што ќе се цитира само на состаноци. Во текстот Македонија влегува во ЕКОСОК: дипломатска победа што допрва треба да се претвори во државна корист, Panoptikum веќе ја постави истата логика: формалниот успех е само почеток; вистинското прашање е дали државата знае да го претвори во корист за граѓаните.

До 2044. година има доволно време за големи промени, но и доволно простор за големи изговори. Затоа оваа стратегија ќе треба да се брани не со говори, туку со резултати. Ако младите остануваат, ако институциите стануваат поефикасни, ако економијата отвора подобри работни места, ако здравството и образованието престанат да бидат симболи на разочарување, тогаш документот ќе има смисла. Ако не, 2044. ќе биде само уште една година во која ќе броиме колку шанси сме пропуштиле.