Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова денеска во Брисел порача дека застојот на Македонија во процесот на пристапување кон Европската Унија не може да се објасни само со исполнувањето на европските критериуми, туку и со недостигот од политичка волја и со билатералните условувања. Таа говореше на Самитот за проширување на ЕУ 2026 во организација на Euronews, а во рамките на работната посета на Брисел оствари и средба со Герт Јан Копман, генерален директор на Генералниот директорат за проширување и источно соседство на Европската комисија – DG ENEST.
Во настапот Сиљановска-Давкова ги отвори темите што со години го следат македонскиот евроинтеграциски процес – уставните измени, односите со Бугарија, идентитетските прашања, еднаквиот третман на кандидатите и потребата дијалогот со Брисел да биде суштински, а не сведен на еднострани барања. Средбата со Копман, пак, го насочи разговорот кон оперативното прашање: кои институционални и правни механизми може да се искористат за реформските резултати да добијат соодветна тежина и во услови на политички блокади.
Политичката волја како дел од европската равенка
Според претседателката, Македонија повеќепати покажала подготвеност за компромиси во име на членството во ЕУ, поради што очекува политичка волја и од другата страна. Таа потсети и на Преспанскиот договор и на промената на уставното име, истакнувајќи дека тогаш во јавноста постоело очекување оти со тоа ќе биде отстранета последната голема пречка за продолжување на процесот.
„Нашите проблеми не се поврзани со реалноста, туку со недостатокот на политичка волја“, беше една од нејзините централни пораки, пренесена од македонските медиуми од Брисел.
Самитот се одржува во момент кога разликите меѓу земјите кандидати стануваат сè поизразени. Euronews го опишува проширувањето како процес на пресвртница, во кој дел од кандидатите напредуваат побрзо, додека Македонија останува меѓу земјите чиј пристапен процес подолго време е во застој.
Panoptikum неодамна пишуваше дека проширувањето на ЕУ сè поотворено се судира со билатералните блокади, додека за Македонија сегашната преговарачка рамка и натаму го врзува следниот формален чекор со уставните измени.
Уставните измени и прашањето на политичкиот легитимитет
Сиљановска-Давкова во Брисел повторно го отвори прашањето за промената на Уставот. Нејзината позиција е дека претседател на државата не може да гарантира одлука што е во надлежност на Собранието и за која е потребно квалификувано парламентарно мнозинство.
Таа го поврза ова прашање и со демократскиот легитимитет, нагласувајќи дека политичките одлуки со таква тежина не можат да бидат сведени на ветување кон надворешен партнер. Истата тема беше присутна и во нејзините неодамнешни ставови за Уставот како општествен договор, за што Panoptikum пишуваше во текстот „Уставот е и општествен договор меѓу граѓаните и државата“.
Во сегашната преговарачка рамка од Македонија се очекува во Уставот да бидат вклучени и Бугарите меѓу заедниците наведени во Преамбулата. Тој услов произлегува од европскиот компромис прифатен во 2022 година, а за неговото исполнување е потребно двотретинско мнозинство во Собранието.
Дијалогот со Бугарија – без модел „слушај и извршувај“
Посебен дел од настапот беше посветен на односите со Бугарија. Претседателката рече дека ќе продолжи да се залага за разговор и дека веќе остварувала средби со бугарски претставници, но постави услов дијалогот да биде рамноправен.
Нејзината порака е дека разговор во кој едната страна настапува од позиција на членка на ЕУ со право на вето, а другата само треба да ги исполнува барањата, не може да се смета за суштински дијалог. Во таа смисла, таа побара односите да се градат врз добра волја, заемно слушање и почитување на аргументите на двете страни.
Темата веќе подолго време е една од најчувствителните точки во односите меѓу Скопје, Софија и Брисел. Panoptikum претходно ја анализираше дилемата меѓу уставните измени, идентитетот и барањето за европски гаранции, особено во услови кога билатералното прашање со Софија стана составен дел од пошироката пристапна рамка.
Средба со Копман – од политичките пораки кон конкретни механизми
Во рамките на работната посета на Брисел, Сиљановска-Давкова оствари средба и со Герт Јан Копман, генерален директор на Генералниот директорат за проширување и источно соседство – DG ENEST, структура на Европската комисија директно вклучена во политиката на проширување.
Разговорот бил насочен кон оперативните и техничките аспекти на пристапниот процес, можностите за негово забрзување и механизмите преку кои може да се обезбеди напредок во услови кога политичките блокади го ограничуваат формалното движење на преговорите.
Сиљановска-Давкова ја истакнала потребата да се разгледаат расположливите институционални и правни инструменти на Унијата и да се утврди дали постојат конкретни чекори со кои напредокот би можел повеќе да се врзува за реформските постигнувања и исполнетите критериуми, а помалку да зависи од билатералните блокади на земјите членки.
Во таков пристап, според неа, техничката подготвеност и веќе спроведените реформи треба да добијат соодветно вреднување. Европската перспектива, наместо да останува политичко ветување со неизвесен временски хоризонт, би требало да функционира како предвидлив процес со јасни чекори и мерливи резултати.
Постепена интеграција додека полноправното членство чека
Во Брисел Сиљановска-Давкова зборуваше и за можностите Македонија да биде подлабоко вклучена во политиките на Унијата уште пред полноправното членство. Меѓу областите што ги посочи се пристапот до единствениот пазар, дигитализацијата и различни механизми преку кои земјите кандидати можат постепено да се интегрираат во функционирањето на ЕУ.
Таквиот пристап веќе станува дел од пошироката дебата за идното проширување. За Македонија, сепак, постепената интеграција не го отстранува основното политичко прашање: дали напредувањето ќе се мери првенствено според реформите и европските стандарди или билатералните спорови и понатаму ќе имаат моќ да го запираат процесот.
Настапот на самитот и средбата со Копман ги поставуваат двете страни на истиот проблем. Од една страна е политичкото барање за рамноправен и предвидлив процес, а од друга – потрагата по конкретни европски механизми што би им дале поголема тежина на реформите и исполнетите критериуми. Во момент кога Европската Унија повторно го поставува проширувањето како геополитички приоритет, македонскиот случај останува практичен тест за тоа колку тој процес навистина може да биде заснован врз јасни и еднакво применливи правила.
