Македонија денеска ја потпиша Националната програма за достоинствена работа 2026-2030 со Меѓународната организација на трудот (МОТ), синдикатите и организациите на работодавачи. Документот ја поставува рамката за следните 5 години – од работничките права и платите, преку вештините и вработувањето на младите и жените, до намалувањето на неформалната економија и зајакнувањето на институциите на пазарот на трудот. Потписот не значи дека од утре автоматски ќе има повисоки плати или подобри услови за работа.
Националните програми за достоинствена работа, според методологијата на Меѓународната организација на трудот, се програмска рамка преку која државата, работодавачите и работничките организации ги утврдуваат заедничките приоритети и поддршката потребна за нивно спроведување. Вистинската тежина на документот затоа ќе се мери според законите, институционалните промени и конкретните мерки што ќе следуваат.
Од декларација за „достоинствен труд“ до мерливи промени
Програмата е изработена преку трипартитни консултации и, според објавените информации, треба да поддржи инклузивен економски раст, поквалитетни и попродуктивни работни места и посилни институции на пазарот на трудот. Меѓу приоритетите се унапредувањето на работничките права, развојот на вештини според реалните потреби на економијата, поголемото учество на младите и жените на пазарот на трудот и намалувањето на неформалната економија.
Министерот за економија и труд Бесар Дурмиши, при потпишувањето, порача дека успехот на програмата треба да се мери преку конкретните подобрувања што ќе ги почувствуваат работниците и компаниите. Самата програма е усогласена и со Рамката на Обединетите нации за соработка за одржлив развој 2026-2030 и ја поврзува политиката на трудот со пошироките развојни и европски цели на земјата.
Во таа смисла, зборот „достоинствена“ не е само декоративна придавка. Во концептот на МОТ, работата не се сведува на тоа човек формално да има работно место. Таа подразбира можност за продуктивна работа, права и безбедност, социјална заштита и простор за социјален дијалог. Македонија е членка на МОТ од 1993 година и има ратификувано 81 конвенција на организацијата, од кои 70 се во сила, вклучувајќи ги сите десет фундаментални конвенции, според профилот на земјата во МОТ.
Платите се највидливиот дел, но не и единствениот
За најголем дел од работниците, првото прашање е едноставно: дали програмата ќе донесе повисоки плати? Таа сама по себе не определува износ на минимална или просечна плата и не претставува механизам со кој платите автоматски растат. Може, меѓутоа, да создаде институционална рамка во која политиките за продуктивност, квалификации, колективно договарање, работнички права и социјален дијалог ќе се спроведуваат поусогласено.
Токму тука започнува потешкиот дел. Македонија веќе живее со парадокс во кој има десетици илјади невработени, а компаниите истовремено пријавуваат недостиг од работници. Panoptikum неодамна го анализираше овој проблем во текстот „90.000 невработени, а работници нема. Каде се заглави македонскиот пазар на труд?“, каде што несовпаѓањето меѓу квалификациите, понудените плати, условите за работа и очекувањата на работниците се покажува како системски проблем, а не како обична статистичка аномалија.
Тоа е и причината што развојот на вештините е еден од столбовите на новата програма. Пазарот не може долгорочно да функционира ако образовниот систем произведува профили за кои нема доволна побарувачка, додека компаниите не можат да најдат квалификувани луѓе за работните места што ги нудат. Истовремено, преквалификацијата сама по себе нема да го реши проблемот ако работното место не овозможува плата и услови поради кои човек има причина да остане во земјата.
Достоинствената работа се мери и надвор од платниот список
Прашањето за платите деновиве повторно се судри со прашањето за реалните трошоци за живот. Само денеска, во анализата „58.117 или 69.432 денари: власта и синдикатите повторно без договор за цената на животот“, Panoptikum ја отвори разликата меѓу владината и синдикалната пресметка на месечните потреби на едно четиричлено семејство.
Таа разлика покажува зошто „достоинствената работа“ не може да остане само институционален поим. Работникот ја чувствува преку куповната моќ на платата, сигурноста на договорот, исплатените прекувремени часови, можноста да користи одмор, безбедноста на работното место и увереноста дека неговите права ќе бидат заштитени ако бидат прекршени.
Во таа рамка се вклопува и најавеното зајакнување на инспекцискиот надзор. Премиерот Христијан Мицкоски при потпишувањето ги наведе реформите на трудовото законодавство, модернизацијата на институциите, инспекцискиот надзор, развојот на вештините и подобрувањето на конкурентноста на претпријатијата како области на кои треба да се работи. Тој како проблеми ги посочи и недостигот од квалификувани работници, иселувањето на младите, ниската продуктивност и неусогласеноста меѓу образованието и потребите на компаниите.
Пет години во кои потписот треба да стане практика
Националната програма до 2030. година отвора доволно широк простор за промени – од трудовото законодавство и институциите до квалификациите, социјалниот дијалог и положбата на групите што потешко влегуваат или остануваат на пазарот на трудот. Токму поради ширината на целите, најголемиот ризик е документот да остане подобар како формулација отколку како секојдневна реалност.
За работникот нема големо значење колку добро е напишана една национална програма ако договорот за работа остане несигурен, платата не го следи животниот стандард или институциите не реагираат кога правата се прекршени. За работодавачот, пак, програмата нема да биде успешна ако нема квалификувани луѓе, предвидливи правила и институции што функционираат.
Затоа 27. октомври 2026. година може да биде важен датум за политиката на трудот, но вистинскиот тест започнува по потпишувањето. До 2030 година ќе може многу попрецизно да се види дали „достоинствена работа“ останала добра формулација во национален документ или станала нешто што работникот навистина го препознава во својата плата, сигурност и секојдневие.
