Економско-социјалниот совет повторно ја отвори расправата за едно од најчувствителните прашања за домашниот стандард – колку пари навистина му се потребни на едно четиричлено домаќинство за еден месец. Министерството за економија и труд за септември пресметува просечна потрошувачка кошница од 58.117 денари, додека Синдикалната минимална кошница на Сојузот на синдикатите на Македонија за истиот месец изнесува 69.432 денари. Разликата е 11.315 денари.
Ниту оваа средба не ги доближи позициите околу методологијата. Министерот за економија и труд Бесар Дурмиши тврди дека новата пресметка треба да даде проверлива, транспарентна и статистички заснована слика за трошоците на домаќинствата, додека синдикатите остануваат на ставот дека нивната минимална кошничка пореално го покажува финансискиот товар со кој се соочуваат работничките семејства.
Ист месец, две многу различни бројки
За септември споредбата е директна: 58.117 денари според пресметката презентирана од Министерството и 69.432 денари според ССМ. Министерската кошница е за 358 денари пониска од августовската, но сепак е за 1.736 денари, односно 3,1 проценти, повисока отколку во јануари.
Кај синдикалната пресметка насоката е поинаква. ССМ за септември пресмета 69.432 денари, што е за 757 денари повеќе од август. Во споредба со септември 2025 година, минималниот семеен буџет според оваа методологија е повисок за 4.355 денари, а во однос на септември 2024 година за 8.126 денари.
Тоа е токму точката во која расправата за бројките лесно може да стане погрешна расправа. Двете кошници не мерат идентична работа. Како што Panoptikum веќе анализираше, просечната остварена потрошувачка и минималниот буџет потребен за однапред определен пакет животни потреби се различни показатели. Ако домаќинството нема пари за некоја потреба и поради тоа не троши за неа, пониската реална потрошувачка сама по себе не значи дека таа потреба исчезнала.
Министерството: целта не е пониска бројка
Дурмиши ја брани методологијата со образложение дека нејзината цел не е административно да се намали цената на животот, туку да се добие статистички заснован приказ врз кој ќе можат да се градат економски и социјални политики. Според информациите презентирани по седницата, пресметката опфаќа 11 категории трошоци и 101 прехранбен производ, а користи податоци за цени од повеќе градови, пазари и трговски синџири.
Од другата страна, синдикалната логика тргнува од прашањето колкав минимум му е потребен на едно семејство за определено ниво на задоволување на основните потреби. За септември само храната и пијалаците во кошничката на ССМ учествувале со 25.259 денари, или 36,4 проценти од вкупната вредност. Ако семејството живее под кирија во стан од 60 квадратни метри, синдикалната пресметка за септември достигнува 84.807 денари.
Затоа спорот не може да се разреши само со прашањето која бројка е „точна“. Поважно е да се знае што е вклучено во секоја пресметка, што е исклучено и за каква јавна политика таа треба да служи. Разликата меѓу двете методологии беше видлива уште во август, кога за исто четиричлено домаќинство беа објавени две вредности што се разликуваа за повеќе од 10.000 денари.
На маса и четиридневната работна недела
Седницата на Економско-социјалниот совет не се задржа само на потрошувачката кошница. Социјалните партнери разговарале и за работата во недела, неработните денови, регулирањето на пензискиот стаж и можноста за воведување четиридневна работна недела. Засега нема одлука за нејзино воведување – темата е отворена за понатамошно разгледување и усогласување меѓу Владата, синдикатите и работодавачите.
Самото отворање на прашањето е значајно затоа што ја проширува дебатата за животниот стандард. Квалитетот на животот не се определува само од износот на платата и цената на храната, туку и од времето што човекот го поминува на работа, условите во кои работи, сигурноста на работното место и просторот што му останува за семејството и личниот живот. Тоа е пошироката рамка што Panoptikum ја разгледува и во текстот за општествениот стандард како мерка на квалитетот на животот.
Бројката има вредност само ако е јасно што кажува
Во моментов најважниот резултат од расправата е токму отсуството на заедничка мерка. Министерството и синдикатите сè уште поаѓаат од различни концепти за тоа што треба да претставува една потрошувачка кошница, а оттаму произлегува и големата разлика во конечните суми. Средбата беше уште еден неуспешен обид за усогласување, додека Дурмиши порача дека целта е кошничката да ги одразува реалните трошоци на домаќинствата.
За граѓанинот, сепак, методолошкиот спор има многу практична последица. Ако една бројка треба да биде основа за политики за плати, социјална заштита и куповна моќ, мора да биде сосема јасно дали таа покажува колку луѓето фактички трошат или колку им е потребно за да задоволат определен стандард на живот. Без таа разлика, една навидум прецизна сума лесно станува политичка порака наместо корисна економска мерка.
