Кога зборуваме за стандардот, најчесто мислиме на платата, цените, сметките, можноста да се купи стан, автомобил, храна или да се отпатува некаде. Тоа е разбирливо: личниот доход непосредно ја определува секојдневната слобода на човекот. Сепак, постои поширока мерка на квалитетот на едно општество која не може да се прочита од банкарската сметка. Тоа е општествениот стандард – севкупноста на условите во кои човекот живее, се лекува, се образува, се движи, создава, се чувствува безбедно и ги остварува своите права.
Животниот стандард кажува колку можеме да си дозволиме. Општествениот стандард кажува во каква средина го живееме животот што можеме да си го дозволиме.
Разликата не е мала. Човек може да има солидна плата, а секојдневно да губи часови во сообраќај, да дише загаден воздух, да чека со месеци за здравствен преглед, да се движи по небезбедни тротоари, да нема библиотека или културен центар во близина и да се соочува со институции во кои неговото право зависи од врски, познанства или упорност. Формално, неговиот материјален стандард можеби изгледа пристојно. Реално, значителен дел од неговото време, здравје и достоинство се троши за да ги надомести слабостите на средината.
Јавните услуги – невидливиот доход на секој граѓанин
Добрата јавна услуга има економска вредност иако граѓанинот не ја добива во плик со плата. Квалитетно јавно здравство значи дека болеста нема автоматски да се претвори во финансиски удар. Добро образование значи дека иднината на детето помалку ќе зависи од имотната состојба на семејството. Функционална администрација значи помалку изгубени денови, шалтери, документи и нерви. Достапна социјална заштита значи дека несреќата, староста, инвалидноста или сиромаштијата не мора да значат целосно испаѓање од општеството.
Затоа јавните услуги може да се разберат и како еден вид општествен доход. Две семејства со исти месечни примања не живеат со ист стандард ако едното има достапно здравство, добра училишна мрежа, јавен превоз и функционални установи, а другото мора речиси сè да плаќа приватно за да добие пристојно ниво на услуга.
Кога јавниот систем слабее, трошокот не исчезнува. Само се префрла врз поединецот. Тој плаќа приватен преглед затоа што не може да чека, приватни часови затоа што училиштето не е доволно, такси затоа што јавниот превоз не функционира, дополнително обезбедување затоа што не се чувствува сигурно. На хартија тоа се лични трошоци. Во суштина, често се цена на недоволниот општествен стандард.
Инфраструктурата – квалитетот на животот претворен во простор
Патиштата, железницата, водоводот, канализацијата, енергетските мрежи, јавниот превоз, тротоарите, парковите и дигиталната инфраструктура можат да изгледаат како технички прашања. Тие, всушност, го одредуваат ритамот на секојдневниот живот.
Град во кој човек може безбедно да оди пеш, дете може да стигне до училиште без постојан ризик, постар човек може да користи јавен превоз, а лицето со попреченост може да влезе во институција без туѓа помош, има повисок општествен стандард од град кој можеби има повеќе автомобили и поголеми трговски центри, но е непријателски устроен кон човекот.
Инфраструктурата има и една подлабока демократска димензија: таа покажува за кого е планиран заедничкиот простор. Добриот тротоар, осветлената улица, редовниот автобус или чистиот јавен парк не се спектакуларни достигнувања. Токму затоа се важни. Тие се секојдневни докази дека системот функционира и тогаш кога никој не сече лента. Во таа смисла развиеноста не се мери само со бројот на изградени објекти, туку со нивната употребливост, одржување и достапност. Нова инфраструктура што брзо пропаѓа е инвестиција во статистиката, а не секогаш и во стандардот.
Животната средина – богатство што не може да се замени со повисока плата
Чистиот воздух, водата, почвата, зеленилото, тишината и пристапот до природата долго време беа третирани како нешто што постои само по себе. Современото искуство покажува колку е погрешна таа претпоставка.
Кога воздухот е загаден, кога реките стануваат канали за отпад, кога зелените површини исчезнуваат под бетон, а урбанистичкиот хаос станува правило, последицата не е само еколошка. Таа е здравствена, економска и психолошка. Луѓето плаќаат со повеќе заболувања, поголеми медицински трошоци, помала физичка активност, повеќе стрес и со постепено губење на чувството дека градот или населбата се простор за живеење, а не само место за престој.
Тука особено јасно се гледа ограниченоста на традиционалното сфаќање на животниот стандард. Можете да купите подобар прочистувач на воздухот, но не можете приватно да купите чиста атмосфера над градот. Можете да изградите двор зад висока ограда, но не можете сами да создадете здрава река, планина без отпад или уреден јавен простор. Постојат добра чиј квалитет зависи од заедницата, институциите и долгорочната политика.
Културниот и духовниот живот – стандардот на смислата
Општеството не живее само од патишта, болници и плати. Човекот има потреба и од простор во кој ќе ја развива мислата, чувствителноста, имагинацијата и односот кон сопственото наследство. Театрите, библиотеките, музеите, концертните сали, културните центри, книжарниците, фестивалите, верските храмови и различните облици на граѓанско и духовно здружување не се украс што доаѓа дури откако ќе се решат „вистинските“ проблеми.
Тие се дел од вистинскиот проблем.
Заедница без жив културен простор постепено го стеснува хоризонтот на своите граѓани. Ако културата стане привилегија на оние што можат да платат, ако библиотеките исчезнат, локалните културни институции се распаѓаат, а јавниот простор се сведе само на комерцијална понуда, сиромаштијата веќе не е само материјална.
Културно-духовниот стандард се гледа и во тоа дали човекот има можност да биде нешто повеќе од работник, потрошувач и даночен обврзник. Дали има каде да прочита, да слушне музика, да види изложба, да учествува во заедницата, да ја негува верата или неверувањето, да дебатира, да создава, да се сретне со поинакви идеи. Општеството кое не остава простор за тие потреби може да произведува повеќе добра, а сепак да создава посиромашен живот.
Безбедноста – слободата да живееш без постојан страв
Безбедноста исто така е дел од стандардот, но не само во смисла на криминал. Таа почнува од едноставни работи: дали детето може безбедно да се движи до училиштето, дали човек може навечер да оди по улица без чувство на постојана закана, дали работникот е заштитен на работното место, дали граѓанинот може да смета на брза помош во несреќа и дали институциите навреме реагираат на насилство.
Постои и економска безбедност – чувството дека болест, отказ или семејна криза нема за неколку недели да го уништат она што е создавано со години. Постои правна безбедност – увереноста дека правилата нема произволно да се менуваат и дека договорот, сопственоста и личноста имаат заштита. Постои дигитална безбедност, сообраќајна безбедност, безбедност од природни катастрофи.
Човек кој постојано мора самиот да обезбедува сè околу себе живее во посиромашно општество, дури и кога има пари да го прави тоа.
Правата – точката во која општествениот стандард станува достоинство
Најпосле, постои столб кој тешко може да се изрази во пари, а без него сите други можат да ја изгубат смислата: правата.
Не е доволно правото да биде запишано. Општествениот стандард зависи од тоа дали тоа право може реално да се оствари. Дали законот важи еднакво за моќниот и за немоќниот. Дали граѓанинот може да добие правда во разумен рок. Дали може да изрази став без страв. Дали е заштитен од дискриминација. Дали институцијата го третира како носител на права или како молител што бара услуга од нечија добра волја.
Токму тука се гледа разликата меѓу држава што само администрира население и општество што го почитува граѓанинот.
Правата се и коректив на останатите столбови. Квалитетното здравство не значи многу ако до него немаат еднаков пристап сите. Уредениот град не е навистина уреден ако лицата со попреченост се исклучени од него. Културниот живот е осиромашен ако нема слобода на творештво. Безбедноста лесно може да стане контрола ако не е ограничена со човековите права и владеењето на правото.
Општествениот стандард како заедничко богатство
Во јавните расправи развојот често се сведува на раст на плати, пензии, инвестиции или бруто-домашниот производ. Сите тие показатели се важни. Самите, сепак, не кажуваат доволно за тоа како навистина се живее.
Вистинското прашање е колкав дел од животот човекот мора да потроши борејќи се со нешта што добро организираното општество би требало да ги решава системски. Колку време губи во сообраќај и пред шалтери? Колку плаќа за да го надомести нефункционалното јавно здравство? Колку далеку мора да оди за парк, библиотека или културна содржина? Колку е сигурен дека институциите ќе го заштитат кога ќе му бидат повредени правата?
Оттука, општествениот стандард можеби најдобро се препознава во она што граѓанинот не мора постојано да го решава сам.
Во добро организирана заедница човекот не мора да биде богат за да дише чист воздух, да оди по безбеден тротоар, да добие пристојно образование, да побара лекарска помош, да прочита книга од библиотека или да очекува еднаков третман пред институциите. Тие работи не се луксуз. Тие се заедничка цивилизациска основа врз која личниот труд, способноста и материјалниот успех воопшто добиваат вистинска вредност.
Затоа расправата за стандардот не треба да завршува со прашањето колку заработуваме. Подеднакво важно е да прашаме што добиваме како членови на заедницата, колку од нашето време и достоинство системот штеди или троши и каков живот е возможен надвор од четирите ѕида на нашиот дом. Богатството на едно општество не се гледа само во она што луѓето можат приватно да го купат, туку и во квалитетот на она што го делат.
