Постојат датуми што со текот на времето се претвораат во празнични формули. Ги повторуваме секоја година, ги гледаме на календарот, слушаме говори, положуваме цвеќе и мислиме дека приказната веќе ја знаеме. А потоа, осум и пол децении подоцна, од некоја архивска кутија ќе се појави лист хартија со неколку линии, рачно напишани белешки и ознаки – и одеднаш историјата повторно станува конкретна.
Таков е случајот со два документа поврзаи со 11 Октомври. Едниот е скица изработена од бугарските окупациски власти по нападот на полицискиот участок во Прилеп. Другиот е повоена „Карактеристика“ за Душко Наумоски, еден од непосредните учесници во нападот. Двата документа не ја создаваат приказната за 11 Октомври. Таа е одамна дел од македонската историографија. Нивната вредност е во нешто друго: ѝ даваат материјален облик на една ноќ која лесно може да се претвори во легенда ако престанеме да ги гледаме нејзините конкретни луѓе, места и постапки.
Една скица направена од другата страна
Највпечатлив е првиот документ. Станува збор за скица на прилепскиот полициски участок, составена од службеници на тогашната бугарска окупациска власт непосредно по нападот. Во неа се означени објектот, улицата, позициите на стражарите, местата од кои дејствувале напаѓачите, правците на нападот и точката на која била фрлена бомба. Според објавените податоци, оригиналот се чува во Државниот архив, во фонд со документација на бугарската Околиска управа во Прилеп од периодот 1941-1944 година.
Токму тука документот добива особена тежина. Тој не бил создаден децении подоцна за комеморација, ниту како дел од повоена историска интерпретација. Неговата првична функција била полициска: окупациската власт сакала да реконструира што се случило. Нејзините службеници означиле од каде дошол нападот, каде стоел стражарот и како се движеле напаѓачите. Со други зборови, тие самите оставиле административна трага за настанот што подоцна ќе стане еден од темелните датуми на македонската антифашистичка борба.
Историските извори не се вредни затоа што секогаш ја кажуваат целата вистина. Ниту еден документ не го прави тоа. Тие се вредни затоа што сведочат што видел, запишал или сакал да утврди некој во определено време. А кога документ создаден од окупациската администрација го регистрира нападот, неговите позиции и последиците, пред нас стои извор што мора да биде вграден во секое сериозно читање на 11 Октомври.
Ноќта кога Прилеп престана да биде само окупиран град
На 11. октомври 1941. година, околу 22 часот, групи од Прилепскиот партизански одред „Гоце Делчев“ тргнале кон повеќе цели во градот. Една група го нападнала бугарскиот полициски участок, друга затворот, а третата имала задача да ги прекине телефонските и комуникациските врски. Во акцијата биле вклучени 16 борци. Овој основен тек на настаните се појавува и во научната хронологија на настаните во Македонија во 1941. година, објавена од Институтот за национална историја, каде што 11 Октомври е забележан како почеток на востанието со нападите врз полицискиот участок, затворот и телеграфско-телефонската мрежа.
И Општина Прилеп го врзува историскиот идентитет на градот со нападот на участокот со кој започнало вооруженото востание против фашистичкиот окупатор. Зградата на некогашниот участок денес е Меморијален музеј „11 Октомври 1941“, па просторот во кој некогаш функционирала окупациската полиција е претворен во место на историско паметење.
Важно е, сепак, 11 Октомври да не се претвори во изолирана сцена. Вооружени акции и отпор имало и претходно. Историјата ретко започнува во еден точно определен час. Датумите што подоцна стануваат празници обично се точки во подолг процес. 11 Октомври ја добива својата тежина затоа што нападот во Прилеп станува политички и историски препознатлив почеток на организираното востание во Македонија.
Контекстот е неопходен. По априлската војна во 1941 година Македонија била поделена под окупациски управи, а во најголемиот дел од вардарскиот дел била воспоставена бугарска администрација. Без тој поширок контекст, ноќта во Прилеп би останала само вооружен инцидент. Со него станува појасно зошто токму тој напад добил историска смисла.
Од нападот до репресијата
Историјата на 11 Октомври не завршува со последниот истрел. Утрото потоа започнува другата страна на приказната – потрагите, апсењата, претресите и репресалиите.
Хронологијата на Институтот за национална историја бележи дека на 12 октомври Прилеп бил блокиран од окупациската војска и дека биле уапсени повеќе од 700 граѓани. Дел од нив биле малтретирани и сослушувани, а членови на комунистичката и младинската организација биле префрлени во Битола и подоцна изведени пред суд.
Токму тие последици покажуваат дека востаничкиот датум не може да се чита само како симболична сцена. Зад него стоеле луѓе кои ја почувствувале репресијата непосредно – во полициските станици, затворите и домовите што биле претресувани. Таквата перспектива му ја враќа на историскиот настан неговата вистинска човечка мерка.
Кој бил човекот зад првиот истрел?
Вториот документ што сега е ставен во јавен фокус ја враќа токму таа човечка димензија. Станува збор за повоена „Карактеристика“ за Душко Сотиров Наумоски. Во неа се опишуваат неговата вклученост во подготовките за партизанското движење, учеството во прилепската акција, апсењето и годините поминати во затвор.
Според документот објавен од „Вечер“, Наумоски бил дел од групата што го нападнала участокот и го испукал истрелот кон стражарот со кој започнала непосредната вооружена акција. Други историографски прегледи го наведуваат Аспарух Јосифоски како командир на петчлената група што го напаѓала участокот. Ова е добар пример зошто архивите не треба да се користат за создавање нова митологија, туку за прецизирање на постојното знаење: различните извори понекогаш зачувуваат различни детали за улогите на непосредните учесници.
Од „Карактеристиката“ дознаваме и што следувало за Наумоски. Бил фатен од бугарската полиција, предаден на суд и осуден на шест години и осум месеци затвор. Во документот се наведува дека при полициското испрашување и на суд не ги открил своите соборци, иако бил тепан и малтретиран. Така, зад формулацијата „првиот востанички истрел“ повторно се појавува конкретен човек, со биографија што не завршила во октомвриската ноќ.
Од востанието до македонската државност
Најголемата историска тежина на 11 Октомври не е во тоа колку куршуми биле испукани, ниту колку голема била воената штета во Прилеп таа вечер. Ако настанот се мери само во такви категории, неговите размери може да изгледаат ограничени. Неговото значење е политичко и историско: со вооружениот отпор започнува процес што ќе прерасне во пошироко народноослободително движење, а во 1944 година ќе добие државноправен израз преку АСНОМ.
Токму затоа 11 Октомври и 2 Август 1944 не треба да се читаат како две одделни фотографии во учебникот. Меѓу нив постои историска линија – од отпорот против окупацијата до институционализирањето на македонската државност.
Тоа не значи дека целата историја од 1941 до 1944 година треба да се сведе на една права и однапред определена линија. Имало судири во раководствата, различни стратегии, лични трагедии, идеолошки пресметки и сложени односи на Балканот. По војната дошол и нов политички систем со сопствени репресивни механизми и политички жртви. Историјата не станува посилна ако ги премолчиме нејзините сложени делови. Зрелото општество може истовремено да го почитува антифашистичкиот карактер на востанието и критички да го проучува сето она што следувало.
Архивот не е складиште на минатото
Во време кога историјата лесно станува продолжение на дневната политика, документите добиваат дополнителна вредност. Не затоа што секој архивски лист автоматски ја затвора расправата, туку затоа што ја враќа таму каде што треба да биде – кај изворите.
Скицата на участокот има токму таква моќ. На неа нема големи зборови што подоцна ќе се врзат за 11 Октомври. Има улица. Стражар. Позиции. Правец на напад. Место на фрлена бомба. Административна прецизност на една власт што, не знаејќи го тоа, зачувала документ за сопствениот противник.
И можеби токму затоа ваквите документи ни се потребни 85 години подоцна. Не за уште еднаш механички да повториме дека 11 Октомври е Ден на народното востание, туку за да разбереме што значи кога еден историски датум има материјална трага. Луѓето исчезнуваат, сведоците заминуваат, политичките системи се менуваат, а колективната меморија лесно станува поле за приспособување и заборавање.
Архивот останува. Во него една стара полициска скица може да преживее подолго од режимот што ја создал. А токму таа иронија на историјата понекогаш е нејзиното најсилно сведоштво.
