Македонија влегува во необичен пазарен парадокс – десетици илјади луѓе се без работа, компаниите истовремено бараат илјадници работници, а значителен дел од младите својата иднина ја гледаат надвор од државата. Проблемот одамна не е само дали има работа, туку каква работа се нуди, за колкава плата и дали образованието и вештините одговараат на потребите на економијата.
Македонскиот пазар на труд испраќа две навидум спротивставени пораки. Од една страна, во второто тримесечје од оваа година во земјата имало околу 90.000 невработени лица. Од друга страна, фирмите сè почесто пријавуваат дека не можат да најдат работници. Овој парадокс станува една од најголемите структурни слабости на домашната економија.
Според податоците за второто тримесечје од 2026. година, активното население броело 798.718 лица, од кои 708.698 биле вработени, а 90.020 невработени. Стапката на невработеност изнесувала 11,3%. Истовремено, Државниот завод за статистика регистрира стапка на слободни работни места од 2,17%, при што само кај услужните и продажните занимања имало 2.980 непополнети позиции.
Работни места има – но не секогаш работници што можат или сакаат да ги пополнат
Бројките покажуваат дека Македонија веќе не се соочува само со класична невработеност. Сè поизразен е проблемот на неусогласеност меѓу понудата и побарувачката на труд.
Работодавачите бараат продавачи, келнери, готвачи, производствени работници, градежници, возачи и други профили, додека дел од невработените имаат поинакво образование, живеат во други региони или не се подготвени да работат под понудените услови.
Агенцијата за вработување во своите тековни огласи прикажува повеќе од 12.000 слободни работни места, што дополнително ја покажува големината на јазот меѓу невработеноста и потребите на компаниите. Во јуни во евиденцијата на Агенцијата имало 88.541 активен барател на работа, додека побарувачката била особено изразена во преработувачката индустрија, трговијата, угостителството, градежништвото и транспортот.
Тоа отвора едно суштинско прашање:
Како е можно во економија со десетици илјади невработени фирмите да немаат кого да вработат?
Платата е само еден дел од проблемот
Одговорот не може да се бара само во висината на платите, но тие остануваат еден од главните фактори.
Просечната нето-плата во јули 2026. година достигнала 48.499 денари, што претставува номинален годишен раст од 7,1%, додека реалниот раст бил помал поради инфлацијата.
За млад човек што избира меѓу работа во Македонија и работа во Германија, Австрија, Словенија или друга европска држава, сепак, пресудна не е само статистиката за просечната плата. Тој ги споредува:
– платата што реално може да ја заработи;
– цената на станувањето независен;
– можноста да купи или изнајми стан;
– условите за професионален напредок;
– сигурноста на работното место;
– функционирањето на институциите;
– квалитетот на јавните услуги;
– перспективата за создавање семејство.
Затоа растот на просечната плата сам по себе не значи дека е отстранет мотивот за иселување.
Младите остануваат најчувствителната точка
Истражувањето „Youth Study – North Macedonia“, цитирано во анализите за младинските миграции, покажува дека 68% од младите изразуваат желба да заминат од земјата. Меѓу причините се повисок животен стандард, подобри плати, можности за професионален развој, но и пошироки фактори поврзани со довербата во институциите и перспективите за иднината. Токму тука се создава вториот македонски парадокс.
Државата има невработени млади луѓе. Компаниите имаат непополнети работни места, а младите, наместо да го пополнуваат тој простор, во значителен број размислуваат за заминување. Тоа е сигнал дека работното место само по себе повеќе не е доволна мотивација.
Не е исто „работно место“ и „добро работно место“
Една економија може статистички да создава нови работни места, а сепак да губи работоспособно население. Ако новите позиции се ниско платени, несигурни, сезонски или без реална можност за напредување, тие тешко можат да конкурираат со понудите на европскиот пазар. Затоа главниот предизвик постепено се поместува од прашањето:
„Колку работни места имаме?“, кон прашањето:
„Какви работни места создава економијата?“
Тоа е многу подлабок тест за економскиот модел.
Образованието и стопанството зборуваат различни јазици
Вториот голем проблем е несоодветноста на квалификациите. Македонскиот образовен систем со години создава профили за кои побарувачката е ограничена, додека стопанството има недостиг од технички и стручни кадри. Особено се бараат работници во производството, угостителството, градежништвото, трговијата и транспортот.
Во исто време, невработени лица со високо образование често не сакаат или не можат да се преквалификуваат за тие занимања. Така на хартија постојат и работници и слободни работни места – но тие едноставно не се среќаваат.
Географијата е уште една пречка
Не секој невработен живее таму каде што постои работното место. Фабрика во индустриска зона може да има десетици непополнети позиции, но тоа не значи дека работник од оддалечена општина може економски исплатливо секојдневно да патува до работното место. Недостатокот на организиран транспорт, високите трошоци за патување и нерамномерната распределба на инвестициите дополнително го ограничуваат домашниот пазар на труд.
Проблемот не може да се решава само со објавување повеќе огласи.
Македонија сè повеќе се потпира и на странски работници
Недостигот од домашна работна сила веќе го отвори македонскиот пазар за работници од странство. Според податоците наведени во анализите, во земјата работат десетици илјади странски државјани. Овој процес веројатно ќе продолжи ако домашните компании не можат да најдат доволно луѓе.
Но увозот на работна сила сам по себе не го решава основниот проблем. Ако младите и квалификуваните македонски работници продолжат да заминуваат, странската работна сила може да ги пополни празните позиции, но не може да го запре демографското стареење, одливот на знаење и намалувањето на домашната работоспособна популација.
90.000 невработени не значат и 90.000 веднаш достапни работници
Тука е важно да се направи уште една разлика. Бројот на невработени лица не претставува автоматски резервоар од кој секој работодавач може веднаш да избере работник. Меѓу невработените има луѓе со различни квалификации, возраст, здравствена и семејна состојба, место на живеење и работно искуство. Дополнително, Агенцијата за вработување прави разлика меѓу активните баратели на работа и другите лица во евиденцијата. Активните баратели се обврзани редовно да се јавуваат и да покажуваат дека бараат работа.
Директното споредување на бројот на невработени со бројот на слободни работни места не ја прикажува целата структура на проблемот.
Потребни се повеќе од повисоки плати
Растот на платите е неопходен, но не е доволен. Пазарот на труд бара истовремено дејствување на повеќе полиња: поголема продуктивност и повисоки плати; стручно образование приспособено кон реалните потреби на стопанството; брзи програми за преквалификација; подобра поврзаност меѓу компаниите и образовните институции; поддршка за младите при првото вработување; полесен пристап до домување; подобри услови за професионален развој; регионална мобилност и подобар транспорт; создавање повеќе високопродуктивни работни места.
Агенцијата за вработување веќе спроведува механизми како „Гаранцијата за млади“, преку која младите невработени се профилираат и се насочуваат кон работа, обуки или дополнително образование. Од друга страна, големината на проблемот покажува дека изолираните мерки не се доволни без поширока економска и образовна трансформација.
Најголемиот ризик не е невработеноста, туку недостигот од луѓе
Со децении Македонија го гледаше пазарот на труд низ призмата на високата невработеност. Сега постепено се појавува спротивниот ризик – недостигот од работници.
Компаниите можат да инвестираат во машини, погони и технологија, но без квалификувани луѓе нивниот раст има граница. Во земја со стареење на населението и продолжено иселување, човечкиот капитал станува економски ресурс исто толку важен колку инвестициите и инфраструктурата. Бројката од околу 90.000 невработени не треба да создава лажна сигурност дека Македонија има огромна резерва на работна сила. Напротив.
Истовременото постоење на невработеност, илјадници слободни работни места и висока желба за иселување покажува дека системот тешко ги спојува луѓето, нивните знаења и очекувања со работните места што ги создава економијата.
Во тоа е вистинскиот проблем: не само да се отвори работно место, туку да се создаде работа од која човек може пристојно да живее, да напредува и да има причина својата иднина да ја гради дома.
