Во пресрет на 35-годишнината од донесувањето на Уставот на Република Македонија, претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на 26 октомври се сретна со претставници на Македонското здружение на млади правници и со други млади правници избрани на конкурс. Разговорот беше посветен на создавањето на Уставот од 1991 година, неговото функционирање во изминатите три и пол децении и прашањата што денес повторно го отвораат односот меѓу уставниот текст, институциите и граѓаните.
Уставот е донесен и прогласен од Собранието на 17 ноември 1991 година, што го потврдуваат и собраниските документи за неговото прогласување. Сиљановска-Давкова во процесот на неговото создавање учествувала како надворешна членка на Уставната комисија.}
Од создавањето на Уставот до прашањата што ги отвори времето
На средбата претседателката се осврнала на концептот, содржината и структурата на Уставот, како и на фазите низ кои минувал текстот пред неговото донесување. Посебно внимание било посветено на Нацрт-уставот и на јавната дискусија во која биле изнесувани забелешки и предлози, како и на дебатата меѓу пратениците, стручната група и експертите вклучени во процесот.
Нејзината оценка за Уставот од 1991 година е начелно позитивна, но не и безрезервна. Според соопштението од Кабинетот на претседателката, Сиљановска-Давкова укажала и на решенија кои, според нејзината оценка, не го положиле тестот на времето. Таа посочила и на непрецизни одредби и неусогласена правна терминологија, што може да отвора простор за различни толкувања.
Основниот текст на Уставот од 1991 година имал 134 члена, а низ годините бил дополнуван со повеќе групи амандмани. Официјалната правна база на Министерството за правда ги евидентира уставните амандмани донесувани од 1992 година наваму, додека собраниската документација го следи нивното прогласување низ различните периоди. Правната база на Министерството за правда го води Уставот како активен пропис со почеток на примена од 17 ноември 1991 година.
Уставните измени повторно во центарот на политичкиот и правниот разговор
Сиљановска-Давкова изнела критички став за честите уставни измени, оценувајќи дека дел од нив биле наметнувани под надворешно влијание и дека промените придонеле текстот да стане посложен за читање и толкување. Станува збор за нејзина политичко-правна оценка, во момент кога прашањето за нови уставни измени повторно е дел од европската агенда на Македонија.
Токму затоа една од позначајните пораки од средбата е нејзиното гледиште дека Уставот не треба да се третира само како lex superior – највисок правен акт – туку и како најважен општествен договор меѓу граѓаните и државата. Тоа прашање оди подалеку од правната техника: го отвора односот меѓу стабилноста на уставниот поредок, политичките договори и легитимитетот што секоја уставна промена треба да го има во демократското општество.
Претседателката предложила и поактивна улога на собраниската Уставна комисија, во која, според неа, треба да бидат вклучени и надворешни експерти по уставно право. Идејата е Комисијата континуирано да го следи спроведувањето на Уставот, да ги детектира слабостите на уставноправниот систем и да предлага решенија.
Посебно е отворено и прашањето за односот меѓу македонското и европското право. Сиљановска-Давкова смета дека оваа област треба појасно да биде уредена како уставна материја, што добива дополнителна тежина во услови кога европската интеграција сè почесто се допира со прашања од домашниот уставен поредок.
Младите правници бараат уставна култура, не само уставен текст
Претставниците на Македонското здружение на млади правници, пак, го поставиле акцентот врз уставниот патриотизам и образованието за Уставот. За нив, познавањето на уставните правила е важно не само за правниците, туку и за разбирањето на човековите права, слободите и функционирањето на демократските институции.
Тие посочиле дека Собранието, при евентуални идни уставни измени, мора доследно да ја почитува предвидената постапка и да обезбеди простор за експертска и поширока инклузивна дебата. Деловникот на Собранието детално ја пропишува постапката за донесување и прогласување на уставни амандмани, вклучително и потребното двотретинско мнозинство за нивно усвојување. Собраниската процедура за уставни измени затоа не е формалност, туку дел од самиот легитимитет на процесот.
Пораката се допира и со поширокото прашање за довербата на граѓаните во Собранието и со идејата дека демократските институции не се одржуваат само со формално постоење, туку со јасни правила, јавна одговорност и ограничување на политичката моќ. Panoptikum претходно пишуваше и за тоа дека темелите на демократското општество се градат таму каде што власта има граница.
Средбата е дел од поширока серија разговори што младите правници ги иницираат со личности кои учествувале во создавањето, толкувањето и изучувањето на Уставот. Триесет и пет години по неговото донесување, таквата дебата природно се враќа на основното прашање: не само колку пати Уставот бил изменет, туку колку неговите принципи навистина живеат во институциите и во односот на државата кон граѓанинот.
