Вашингтон бара ирански отстапки, Техеран нуди отворање на Ормуз и враќање на преговорите – додека воените предупредувања од двете страни ја одржуваат кризата во Персискиот Залив на опасно високо ниво.
САД и Иран повторно се приближуваат до преговарачка маса, но не и до лесен компромис. По месеци воена конфронтација, ограничен поморски сообраќај низ Ормускиот Теснец и засилен економски притисок врз Техеран, од Вашингтон и од иранската престолнина во последните денови пристигнуваат пораки дека дипломатскиот канал сè уште не е затворен.
Речиси секоја реченица за мир е придружена со предупредување за војна.
Американскиот претседател Доналд Трамп сигнализира дека очекува продолжување на разговорите со Иран, но истовремено оценува дека понудата што доаѓа од Техеран не ги исполнува американските барања. Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи, пак, вели дека неговата земја е подготвена за дипломатско решение, но и за обновување на воениот конфликт доколку биде нападната.
Така Ормускиот теснец – тесниот морски премин низ кој минува значаен дел од светската трговија со енергенси – повторно станува повеќе од географска точка.
Тој е и воен фронт и економска артерија и преговарачки адут.
Трамп ја отфрли понудата, но дипломатската врата не е целосно затворена
Иран предложи повторно отворање на Ормускиот теснец и обновување на разговорите за својата нуклеарна програма во рок од седум дена, доколку Вашингтон ја намали или укине поморската блокада на иранските пристаништа и прифати други елементи од предложениот пакет.
Reuters објави дека Техеран ја доставил својата иницијатива преку посредници, при што иранската делегација во Њујорк имала овластување да води разговори за можно дипломатско решение. Сепак, американскиот претседател јавно ја отфрли конкретната понуда, оценувајќи дека условите не се прифатливи за САД.
Тоа не значи автоматски крај на преговорите. Напротив, јавните пораки од Вашингтон упатуваат дека американската страна сè уште очекува можност за понатамошни разговори, но сака договор што ќе опфати поширок круг прашања од оние што Техеран во моментов ги става во преден план.
Тука се наоѓа и главниот дипломатски јазол. Иран настојува непосредната криза да се решава преку Ормус, блокадата, санкциите и прекинот на воените операции. Вашингтон сака прашањето да се поврзе и со иднината на иранската нуклеарна програма и со пошироките безбедносни гаранции.
Што всушност нуди Техеран?
Според достапните информации, иранската понуда предвидува механизам со кој Ормускиот теснец повторно би бил отворен за посигурен поморски сообраќај во релативно краток рок. Но Техеран не го нуди тоа безусловно. Иран бара намалување на американскиот воен притисок, олеснување на блокадата на неговите пристаништа и економски отстапки што би му овозможиле полесен пристап до приходите од извозот на нафта.
Reuters на 22. септември објави дека Иран изразил подготвеност да го отвори теснецот во рок од една седмица доколку САД ја намалат воената пресура и ја олеснат блокадата.
Понудата има јасна дипломатска логика: Техеран го користи својот капацитет да влијае врз една од најчувствителните точки на светскиот енергетски систем како средство за добивање политички и економски отстапки. Од американска перспектива, пак, прифаќањето договор ограничен само на Ормус би можело да остави нерешени други суштински спорови.
Нуклеарното прашање повторно во срцето на спорот
Без оглед на непосредната криза околу Персискиот Залив иранската нуклеарна програма останува централно прашање во односите меѓу двете земји. Вашингтон бара идниот договор да содржи механизми што, според американската позиција, би спречиле Иран да развие нуклеарно оружје. Техеран со години тврди дека неговата нуклеарна програма е насочена кон мирољубиви цели и дека има право на цивилни нуклеарни активности.
Токму различното гледање на обемот на дозволеното збогатување ураниум, инспекциите, санкциите и безбедносните гаранции беше меѓу главните причини за претходните кризи во односите меѓу Иран и западните сили.
Денес тоа прашање повторно се преплетува со војната, блокадата и Ормуз. Затоа евентуалниот нов договор би бил многу посложен од обичен договор за повторно отворање на морскиот премин.
Арагчи: Дипломатија – но и подготвеност за нова војна
Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи испрати една од најострите пораки од Техеран. Тој изјави дека Иран е подготвен доколку војната со САД повторно се разгори, но истовремено нагласи дека дипломатското решение останува можно.
Таквата реторика има две функции. Првата е домашна и безбедносна: иранската власт сака да покаже дека не преговара од позиција на капитулација. Втората е дипломатска: Техеран настојува да му сигнализира на Вашингтон дека цената на нова воена ескалација би била висока и дека преговорите се поповолен пат.
Иранските претставници во последните денови повторуваат дека дипломатијата е единствениот одржлив начин за долгорочно решавање на кризата. Истовремено предупредуваат дека земјата ќе одговори на секој нов напад. Токму таа двојност – преговори и подготовка за судир во исто време – ја определува сегашната фаза на кризата.
Ормуз – теснец низ кој поминува интересот на целиот свет
Ормускиот теснец е еден од најчувствителните морски премини на планетата. Неговото значење произлегува од огромната концентрација на нафтени и гасни транспортни рути што ги поврзуваат производителите од Персискиот Залив со Азија, Европа и другите светски пазари. Затоа кризата во Ормуз никогаш не останува само локална.
Секој инцидент со танкер, секое ограничување на пловидбата и секоја закана за затворање на теснецот веднаш се претвораат во прашање на глобалната енергетска безбедност. Во септември продолжија и опасните инциденти со бродови во регионот. Associated Press извести за напади врз пловни објекти во и околу теснецот, што дополнително ја покажува нестабилноста на морската рута.
Кога ризикот во Ормуз расте, не станува збор само за цената на иранската или саудиската нафта. Се зголемуваат трошоците за осигурување на бродовите, превозот поскапува, дел од танкерите избираат поинакви рути, а на енергетските пазари расте премијата за геополитички ризик. Последиците потоа можат да се прелеат врз цените на горивата, индустриското производство, транспортот и инфлацијата далеку од Блискиот Исток.
Зошто САД не брзаат да ја прифатат иранската понуда?
За Вашингтон прашањето е пошироко од самото отворање на теснецот. Американската администрација настојува да ја искористи сегашната позиција за да добие пошироки отстапки од Иран. Трамп во изјавите за иранската понуда тврди дека економскиот и воениот притисок врз Техеран функционира. Тоа е позиција на американскиот претседател, а не независно утврден факт за мотивите на Иран.
Од друга страна, иранските власти ја претставуваат својата понуда како обид за дипломатско решавање на конфликтот, а не како последица на американски притисок.
Мотивите на страните затоа се предмет на различни политички толкувања. Она што е јасно е дека и Вашингтон и Техеран во моментов настојуваат да влезат во евентуалната следна фаза од преговорите со што е можно повеќе преговарачки адути.
Катар и посредниците повторно добиваат важна улога
Директната комуникација меѓу Вашингтон и Техеран останува ограничена, поради што посредниците имаат исклучително важна улога. Катар е меѓу државите што се појавуваат како канали преку кои се пренесуваат дипломатски пораки и предлози. Таквата посредничка дипломатија веќе има долга практика во Блискиот Исток.
Кога директните разговори се политички невозможни или премногу чувствителни, трети држави можат да помогнат во размена на предлози, проверка на условите и подготовка на терен за непосредни средби. Сепак, посредникот може да ја отвори вратата – но не може да ги реши суштинските разлики наместо страните.
Големите прашања зад една тесна морска врата
Ормуз е тесен географски премин, но зад него стојат многу пошироки прашања. Нуклеарната програма на Иран. Американското воено присуство во регионот. Санкциите. Иранскиот извоз на нафта. Безбедноста на земјите од Заливот. Односите со Израел. Регионалните вооружени групи. Слободата на пловидбата. И конечно – прашањето кој ќе ги определува новите безбедносни правила во Персискиот Залив.
Затоа ниту еден договор за Ормуз не може целосно да се одвои од пошироката архитектура на блискоисточната безбедност.
Од Њујорк до Персискиот Залив – дипломатија под воена сенка
Генералното собрание на Обединетите нации во Њујорк оваа година повторно беше место каде што дипломатските пораки се испреплетуваа со конфликти на теренот. Reuters претходно објави дека иранската страна го гледала собирот во Њујорк како можност за дипломатски контакт, додека Трамп во своето обраќање задржал остар пристап кон Техеран. Неколку дена подоцна повторно се зборува за можни преговори. Тоа само покажува колку брзо се менува дипломатската динамика.
Јавно одбивање на една понуда не мора да значи дека преговорите завршиле. Често тоа значи дека започнува борбата околу следната понуда. Што би значел договор?
Доколку страните успеат да постигнат договор, првите ефекти би можеле да се почувствуваат токму во Ормуз. Посигурната пловидба би го намалила непосредниот ризик за танкерите и комерцијалните бродови. Тоа би можело да придонесе и за намалување на геополитичката премија во цените на енергенсите, иако движењата на нафтените пазари зависат и од низа други фактори.
Но вистински стабилен договор би барал повеќе. Ќе мора да се решаваат прашања поврзани со санкциите, иранската нуклеарна програма, воените операции и безбедноста на поморскиот сообраќај. Без таков поширок механизам, отворањето на Ормус би можело да биде само привремено примирје.
А што ако разговорите пропаднат? Алтернативата е многу понеизвесна. Продолжување на воените удари, нови напади врз бродови или натамошно ограничување на Ормус би можеле да ја продлабочат регионалната нестабилност. Во такво сценарио последиците не би останале ограничени на САД и Иран.
Земјите од Заливот, Израел, регионалните вооружени актери и глобалните енергетски пазари би биле непосредно засегнати. Поради тоа, зад билатералниот американско-ирански спор стои многу поширок меѓународен интерес кризата да не премине во нова фаза на ескалација.
Меѓу договорот и оружјето
На крајот, сегашната ситуација може да се сведе на еден парадокс. И САД и Иран зборуваат за договор. И двете страни истовремено зборуваат и за подготвеност за продолжување на судирот. Трамп остава простор за нови разговори, но бара дополнителни ирански отстапки. Арагчи зборува за дипломатија, но предупредува дека Иран е подготвен да одговори доколку војната биде обновена. Меѓу нив се наоѓа Ормуз – тесен морски коридор со огромна економска и стратегиска тежина.
Токму затоа следната дипломатска формула нема да се однесува само на две држави. Од неа ќе зависи дали една од најчувствителните светски енергетски артерии ќе стане повторно пат за трговија – или ќе остане линија на воена конфронтација.
