Европските протести во октомври 2026. година веќе не можат да се објаснат со една парола, една генерација или едно политичко барање. Во Франција незадоволството што почна меѓу учениците и студентите се прошири кон работниците, синдикатите и други општествени групи, додека во Прага илјадници граѓани излегоа на улица поради сосема поинакво прашање – иднината и независноста на јавните медиуми.
Двата случаја не се дел од исто организирано движење. Сепак, зад нив се гледа сличен проблем: сè поголем број Европејци не протестираат само против една мерка, туку против чувството дека институциите носат одлуки без доволно простор за нивниот глас.
Франција – студентскиот протест веќе е многу поширок
Во Франција стотици илјади луѓе повторно излегоа на улиците поради трошоците за живот, платите, економската нееднаквост и состојбата во јавните услуги. Француското Министерство за внатрешни работи процени дека учествувале околу 410.000 демонстранти, додека синдикатите зборуваа за бројка приближно двојно поголема. Властите распоредија околу 70.000 полицајци и жандарми низ земјата.
Најголемиот дел од собирите помина мирно, но во Париз, Марсеј и уште неколку градови дојде до судири, пожари, вандализам и полициски интервенции. Според податоците објавени следниот ден, приведени биле 1.314 лица, а десетици припадници на безбедносните сили биле повредени.
Сепак, бројот на приведени и снимките од судирите можат лесно да го засенат поважниот дел од приказната. Протестите во Франција не почнаа како класичен синдикален бунт. Нивниот почеток беше поврзан со ученици и студенти незадоволни од недостигот на наставници, условите во образованието и чувството дека државата штеди токму на системите од кои зависи нивната иднина. Потоа кон нив почнаа да се приклучуваат работници, наставници, пожарникари, синдикати и делови од движењето „Жолти елеци“.
Тоа е продолжение на процес што Panoptikum веќе го следеше во анализата „Младите на улица: Европа ја плаќа цената на блокираните очекувања“. Генерацијата што влегува во зрелоста со високо образование, но со скапо домување, несигурна работа и поскапи основни потреби, сè почесто го поставува прашањето дали ветувањето дека трудот и образованието водат кон сигурен живот сè уште функционира.
Гневот веќе не е само младински
Токму францускиот пример покажува колку брзо младинското незадоволство може да прерасне во поширока социјална криза. Синдикатите најавија нови демонстрации за 31 октомври и национален штрајк на 5. ноември, со барања поврзани со платите, животните трошоци и јавните услуги.
Тоа не значи дека сите демонстранти имаат иста политичка агенда. Напротив – во протестите се среќаваат групи со различни интереси и различна историја. Заедничкото е чувството дека економскиот притисок повеќе не може да се одвои од прашањата за образованието, здравството, јавните услуги и можноста за пристоен живот.
Во претходниот текст „Европа под притисок: протестите од Франција до Португалија ја отвораат сметката на скапиот живот“, истата појава беше видлива и надвор од Франција. Различни европски општества имаат различни непосредни причини за протест, но трошоците за домување, куповната моќ и квалитетот на јавните услуги сè почесто се повторуваат како заеднички точки.
Прага отвора друго прашање – кој ќе ги контролира јавните медиуми?
Во Чешка, протестот што на 25. октомври го исполни центарот на Прага има поинаква причина. Илјадници граѓани протестираа против плановите на владата да го промени начинот на финансирање на Чешката телевизија и Чешкото радио. Предлогот предвидува укинување на постојната радиодифузна претплата и префрлање на финансирањето кон државниот буџет, со истовремено намалување на средствата за јавните медиуми за околу 15 проценти.
Критичарите стравуваат дека зависноста од годишни буџетски одлуки би можела да ја зголеми политичката ранливост на јавниот сервис. Владата на премиерот Андреј Бабиш ги отфрла обвинувањата дека сака да воспостави контрола врз медиумите и тврди дека реформата е исполнување на изборно ветување и дека финансирањето ќе биде обезбедено преку буџетот.
Дополнителен гнев предизвика начинот на кој предлогот го помина првото парламентарно гласање – во раните утрински часови, по забрзана процедура. Чешкиот претседател Петр Павел повика на поширока стручна расправа, а Европската радиодифузна унија предупреди на ризиците што може да ги создаде поголема финансиска зависност од политичките одлуки.
Различни протести, иста криза на доверба
Франција и Чешка не треба насила да се ставаат во иста политичка приказна. Во Франција во средиштето се животниот стандард, образованието и јавните услуги; во Прага – финансирањето и независноста на јавните медиуми. Ни учесниците, ни политичките околности, ни непосредните барања не се исти.
Сепак, тие откриваат нешто пошироко за европската политика во 2026 година. Улицата повторно станува место каде што граѓаните се обидуваат да влијаат врз одлуки за кои сметаат дека институционалните механизми не им оставаат доволно простор. Во едниот случај тоа се ученици кои бараат функционални училишта и работници кои бараат подобар животен стандард. Во другиот се граѓани кои стравуваат дека промената на финансискиот модел може да го ослаби јавниот сервис.
Токму затоа европскиот протестен бран не треба да се романтизира, но ниту да се сведува на полициски кордони, запалени контејнери и број на приведени. Насилството има своја одговорност и не е исто што и демократски протест. Мирното незадоволство, пак, има причини што остануваат и откако улиците ќе се испразнат.
По младинските протести од Тирана до Париз, сегашните случувања покажуваат уште една промена: прашањето веќе не е само зошто младите излегуваат на улица. Сè почесто станува збор за тоа колку различни општествени групи почнуваат да ја делат истата недоверба дека системот навреме ги слуша.
