Македонија е блиску до одлука хидроенергетскиот проект „Чебрен и Галиште“ да го реализира самостојно, без приватен партнер – најави премиерот Христијан Мицкоски, поврзувајќи ја можната инвестиција со енергетска стабилност, нови водни резерви и наводнување на Тиквешкиот регион. Проценката што се споменува во јавноста е околу 1,5 милијарди евра, заедно со трошоците за финансирање, а конечната политичка и финансиска одлука, според најавите, треба да се донесе по разговори со раководството на ЕСМ.

Ова не е уште една обична инфраструктурна најава. „Чебрен и Галиште“ со децении се име за проект што постојано се враќа во јавноста, секогаш со големи очекувања и секогаш со истото прашање: дали Македонија конечно ќе има институционална, финансиска и техничка сила да го изнесе до крај. Затоа веста не треба да се чита само како енергетска амбиција, туку како тест за државна зрелост.

Од приватен партнер кон државен модел

Според објавите, Владата ја разгледува опцијата државата сама да ги реализира хидроцентралите, наместо повторно да бара приватен концесионер. Мицкоски наведува дека анализите покажуваат внатрешна стапка на поврат над 10%, што Владата го чита како аргумент дека проектот може да биде економски оправдан.

Таа промена на моделот е суштинска. Доколку државата навистина влезе како носител на проектот, тогаш товарот нема да биде само во обезбедување пари, туку и во управување со ризикот: задолжување, камати, рокови, јавни набавки, избор на изведувач, заштита на животната средина и долгорочно стопанисување со водата. Големите брани не се градат само со политичка волја; тие се градат со институции што умеат да ја преживеат секоја промена на власта.

Енергија, вода и Тиквеш како вистинската равенка

Проектот повторно се претставува како енергетски столб, но неговата најчувствителна вредност е водата. Мицкоски посочи дека акумулациите би можеле да создадат дополнителни резерви за регионот и да помогнат во наводнување на околу 60.000 хектари земјоделско земјиште во Тиквешкиот регион.

Токму тука проектот излегува од тесната енергетска рамка. Во време кога климатските промени го менуваат ритамот на врнежите, водата станува стратегиска инфраструктура, не само природен ресурс. Паноптикум веќе пишуваше дека водните ресурси на Македонија се тивкото богатство што лесно може да стане најголема слабост, а во анализата за климата и земјоделието се отвора токму прашањето дали земјоделството може да остане отпорно без паметно управување со вода, почва и производство.

Затоа „Чебрен и Галиште“ не смеат да бидат сведени на бројка во мегавати или на политичка фотографија покрај река. Ако проектот се гледа како дел од системот на храна, енергија, вода и регионален развој, тогаш од него треба да се бара многу повеќе од производство на струја.

Што велат техничките податоци на ЕСМ

Официјалните податоци на ЕСМ покажуваат дека преградното место „Чебрен“ се наоѓа во клисурниот дел на Црна Река, во близина на селото Манастир, околу 81 километар спротиводно од вливот во Вардар. Во претходните студиски фази било усвоено решение со две хидроелектрани со значаен акумулационен простор – „Галиште“ со нормална кота на акумулацијата од 392 метри надморска височина и „Чебрен“ со кота од 565 метри.

За „Галиште“, ЕСМ наведува проектирана инсталирана моќност од 193,5 мегавати, планирано годишно производство од 262,5 GWh и акумулација со вкупен волумен од 344 милиони кубни метри. Според истиот извор, Галиште би работела како вршна електрана, со можност за сезонско префрлање на протекувањата на вода.

Овие бројки се важни, но тие не ја затвораат приказната. Хидроенергетските проекти денес се оценуваат и според хидрологијата во нова клима, според влијанието врз биодиверзитетот, според цената на капиталот, според можноста за складирање и балансирање на електроенергетскиот систем. Во тој контекст, „Чебрен и Галиште“ се вклопуваат во пошироката дебата за зелената транзиција на Македонија и за тоа дали енергетските најави ќе станат мерливи резултати.

Проект со долга историја и многу пропаднати обиди

„Чебрен и Галиште“ не почнуваат од нула. Во 2016. година, преку Министерството за животна средина и просторно планирање бил објавен јавен повик за пројавување интерес за проектирање, изградба и концесионирање на двете хидроцентрали, а ЕСМ наведува дека пристигнале 11 техничко-економски решенија од заинтересирани компании.

Во изминатите децении проектот повеќепати се отвораше и повторно се затвораше. Според анализата на „Дома“, во последните дваесетина години имало 14 неуспешни тендери, а последниот пропаднал затоа што избраниот понудувач не ја продолжил банкарската гаранција во предвидениот рок.

Таа историја е најсилното предупредување за сегашната најава. Не е доволно да се каже дека државата ќе гради. Треба да се покаже како ќе гради, со кои пари, под кои услови, со каква контрола и со каква јавна отчетност. Ако тоа не се расчисти однапред, проектот повторно ќе остане голема реченица во мала реализација.

Дата-центри, енергетска безбедност и новата геоекономија

Во изјавите од Давос и подоцнежните настапи Мицкоски ги поврзуваше „Чебрен и Галиште“ и со пошироката логика на новата економија: дата-центри, вештачка интелигенција, потреба од стабилно производство и пренос на електрична енергија. Владата во јануари годинава објави дека премиерот ги презентирал „Бошков Мост“, „Чебрен“ и „Галиште“ како клучни енергетски проекти пред меѓународни соговорници во Давос.

Тоа го менува јазикот на проектот. Хидроцентралите веќе не се само домашна енергетска тема, туку дел од натпреварот за инфраструктура што може да привлече индустрии зависни од сигурна електрична енергија. Во таа смисла, оваа најавена одлука се надоврзува на пошироката регионална слика што Паноптикум ја отвори во анализата Југоисточна Европа пред енергетски испит.

Сепак, токму тука треба да се биде внимателен. Големите инвестициски наративи лесно звучат убедливо кога се зборува за вештачка интелигенција, дата-центри и милијарди евра. Но државата прво мора да докаже дека знае да го заштити јавниот интерес: водата, земјиштето, енергетската цена, природата и идните генерации.

Одлуката ќе биде сериозна само ако биде транспарентна

Ако Македонија самостојно ги гради „Чебрен и Галиште“, тоа може да биде пресврт во енергетската политика. Може да значи поголема контрола врз стратегиски ресурс, нова инфраструктура за балансирање на системот и подобра водна сигурност за Тиквеш. Но истовремено може да значи и огромен фискален товар доколку проектот влезе без јасна пресметка, без современи еколошки студии и без дисциплина во изведбата.

Затоа суштинското прашање не е дали „Чебрен и Галиште“ конечно ќе се градат. Прашањето е дали Македонија ќе ги изгради како јавен проект од нов тип – со отворени бројки, проверливи студии, професионална набавка, независен надзор и јасна одговорност. Само тогаш оваа инвестиција нема да биде уште едно големо ветување, туку инфраструктура што ја надживува дневната политика.