Турската компанија „Џаво Отомотив“ влегува во ТИРЗ Тетово со инвестиција што треба да донесе нов производствен капацитет, извоз и неколку стотици работни места. Во земја во која секоја фабрика лесно станува политичка порака, оваа инвестиција треба да се чита и трезвено: како добра економска вест, но и како обврска да се следи што точно ќе се реализира, кога, со какви услови за работа и со колкава домашна додадена вредност.
Фабрика за автоделови во ТИРЗ Тетово
Според објавените информации, „Џаво Отомотив“, компанија специјализирана за компоненти за автомобилската индустрија, ќе отвори производствен капацитет во Технолошко-индустриската развојна зона во Тетово. Проектот беше претставен од премиерот Христијан Мицкоски, министерот за економија и труд Бесар Дурмиши и директорот на Дирекцијата за ТИРЗ Гоце Димовски.
Најавите се движат околу инвестиција од 20 до речиси 21 милион евра до 2030. година, со повеќе од 400, односно до околу 500 работни места кога производството ќе достигне полн капацитет. Дел од медиумските објави наведуваат бројка до 412 вработувања, додека други ја пренесуваат политичката формулација за околу 500 работни места. Затоа најпрецизно е да се каже: проектот се најавува како инвестиција од околу 20 милиони евра, со повеќе од 400 и потенцијално до 500 вработувања.
Во првата фаза станува збор за браунфилд-инвестиција со закуп на постоен објект од 8.000 квадратни метри, а до 2028. година капацитетот треба да се прошири на 21.000 квадратни метри. Производството, според најавите, треба да започне кон крајот на септември.
Извоз од 45 милиони евра како вистинска мера
Работните места се највидливиот дел од секоја инвестиција, но не и единствената мера. Директорот на ДТИРЗ, Гоце Димовски, најави дека бизнис-планот предвидува годишен извоз што би достигнал до 45 милиони евра, што е податок што ја поставува инвестицијата во поширок индустриски контекст. Ако овој план се оствари, Тетово нема да добие само уште една фабричка адреса, туку дел од производствен синџир што работи за автомобилската индустрија.
Овој агол е важен и за Македонија. Домашната економија со години се обидува да ја задржи позицијата во индустриските синџири поврзани со автомобилски компоненти, електроника, кабли, безбедносни системи и технички операции. Затоа новата фабрика природно се надоврзува на темите што Panoptikum веќе ги отвораше во анализите за „Костал“ во Охрид и за македонската позиција во европската автомобилска транзиција.
Од политичка порака до економска проверка
Премиерот Мицкоски ја претстави инвестицијата како доказ дека Македонија повторно станува атрактивна за странските инвеститори, а проектот го поврза и со неодамнешниот македонско-турски бизнис-форум во Истанбул. Според медиумските извештаи, тој најавил дека целокупното производство на контролни кабли од Турција и Словачка ќе се префрли во Тетово, а договорот за државна поддршка веќе бил потпишан.
Тука почнува уредничкиот дел од приказната. Инвестициите не треба да се мерат само со прес-конференции, фотографии и бројки што добро звучат. Треба да се мерат со реален старт на производство, договори, извоз, плати, обука на кадар, стабилност на работните места и поврзување со домашни компании. Во спротивно, и најдобрата вест лесно се претвора во уште една политичка епизода.
Особено затоа што ТИРЗ Тетово веќе носи товар од претходни големи најави. Во дел од објавите се потсетува на нереализираниот проект за електрични возила „Некст е.Го мобиле“, кој беше претставуван како крупна инвестиција, но не ја доби најавената реализација. Затоа новиот проект на „Џаво Отомотив“ ќе се оценува не според ветувањето, туку според неговото исполнување.
Турскиот капитал и македонскиот интерес
Доаѓањето на турска компанија во Тетово се случува веднаш по засилените пораки за економска соработка меѓу Македонија и Турција. Тоа ја прави инвестицијата дел од поширок политичко-економски момент, но и ја отвора суштинската дилема: Македонија не треба само да привлекува капитал, туку да избира развој што остава знаење, плати, стабилни работни места и индустриска култура.
На Panoptikum веќе беше поставено прашањето дали турскиот капитал во Македонија ќе биде само бројка во владините соопштенија или дел од посериозна развојна стратегија. „Џаво Отомотив“ во Тетово ќе биде конкретен тест за тоа прашање. Ако фабриката навистина стартува наесен, ако бројот на вработени расте фазно, ако извозот стигне до најавеното ниво и ако локалниот пазар на труд добие подобри можности, тогаш ова ќе биде повеќе од политичка победа на денот. Ќе биде мала, но важна индустриска потврда.
Што треба да се следи понатаму
Следните месеци ќе бидат поважни од денешната најава. Треба да се види дали производството навистина ќе започне кон крајот на септември, колку луѓе ќе бидат вработени во првата фаза, какви работни позиции ќе се отворат, дали ќе има обуки, каков ќе биде односот меѓу најавената и реалната вредност на инвестицијата и дали државната поддршка ќе даде мерлив јавен ефект.
Добрата економска политика не се докажува со тоа што фабриката ќе биде пресечена со лента, туку со тоа што по неколку години ќе може да се каже: тука се создава производ, тука има извоз, тука работат луѓе што не размислуваат прво за заминување. Ако „Џаво Отомотив“ го исполни тоа, Тетово ќе добие повеќе од нов погон. Ќе добие уште еден аргумент дека Македонија може да биде дел од индустриската карта, а не само евтина работна станица на нејзината периферија.
