Не е прашање дали ќе се менуваме, туку дали ќе се менуваме паметно
Зелената транзиција во Македонија предолго звучи како фраза што ја употребуваат политичари, донатори, консултанти и институции кога треба да изгледаат модерно. Но зад таа фраза стои многу поедноставно и посурово прашање: како ќе произведуваме струја, како ќе се грееме, како ќе се движиме, како ќе градиме, како ќе произведуваме храна и како ќе ги заштитиме луѓето од воздух, вода и почва што сè почесто ни ја враќаат сметката за нашата негрижа.
Македонија не ја почнува зелената транзиција од нула. Земјата веќе има обврски, планови, меѓународни платформи и конкретни проекти. Новиот Интегриран национален план за енергија и клима 2025-2030, според објавите за неговото усвојување, предвидува 61 мерка – од раст на сончева, ветерна и хидроенергија, до складирање енергија, цена на јаглеродот и постепено напуштање на јагленот. Но вистинскиот проблем не е дали документите постојат. Проблемот е дали државата има сила да ги претвори во работа, инвестиција, локална корист и доверба кај граѓаните.
Европската комисија во извештајот за 2025 година вели дека Македонија е умерено подготвена во областа енергетика, дека има одреден напредок, но дека треба да ја забрза транзицијата кон зелена енергија и да ја намали зависноста од јаглен. Во истиот извештај се бараат поголеми институционални капацитети, усогласување со европското законодавство за електрична енергија, обновливи извори и енергетска ефикасност, како и подобро следење на спроведувањето на плановите. Тоа е суштината: не ни недостигаат само панели, турбини и закони; ни недостига способност да управуваме со промена.
Јагленот не може да биде иднина, но луѓето од јагленските региони мора да имаат иднина
Најтешката точка на зелената транзиција е јагленот. Тој со децении беше енергетскиот ’рбет на земјата, особено преку РЕК Битола и Осломеј. Но јагленот веќе не е само енергетско прашање; тој е здравствено, економско, климатско и геополитичко прашање. Колку подолго ја одложуваме промената, толку поскапа ќе биде – не само во пари, туку и во работни места, здравје, конкурентност и енергетска сигурност.
Плановите за праведна енергетска транзиција предвидуваат напуштање на јагленот и развој на обновливи извори, но најважниот збор тука е „праведна“. Според Reuters, Климатските инвестициски фондови одобриле 85 милиони долари за поддршка на македонското напуштање на јагленот, со очекување да се мобилизираат најмалку 591 милион долари дополнително финансирање, да се поддржат 400 MW обновливи извори, 100 MW складирање енергија, санација на руднички површини и преквалификација на околу 3.000 луѓе. Тоа треба да биде основа за сериозна државна политика, не уште една презентација со убави графикони.
Ако Битола, Новаци, Кичево и околните места ја доживеат транзицијата како казна, таа ќе пропадне. Ако ја доживеат како нова економија – со соларни централи на деградирани површини, сервиси за одржување, технички школи, локални фондови, нови мали бизниси и сигурни програми за работниците – тогаш транзицијата може да стане најголема развојна шанса за регионите што со децении ја носеле енергетската тежина на земјата.
Сонцето и ветерот не се украс, туку индустриска политика
Македонија има природен капитал што долго го третираше како споредна можност. Сонцето, ветерот, геотермалниот потенцијал, хидроенергијата каде што е еколошки оправдана, биомасата во строго контролирани услови – сето тоа може да биде дел од новата енергетска слика. Но обновливите извори не смеат да се сведат на неконтролирана трка за дозволи и парцели. Потребно е просторно планирање, заштита на земјоделско земјиште и биодиверзитет, јасни услови за приклучување, дигитална транспарентност на проектите и мрежа што може да прими нова енергија.
Во таа насока се важни големите проекти, но и нивната логика. Финансирањето од ЕБОР и KfW за соларната централа Битола 3 од 134 MWdc, поставена на рекултивирана рудничка површина, е токму пример за тоа како старата енергетска географија може да се претвори во нова. Според ЕБОР, проектот треба да избегне 134.000 тони CO₂ годишно и е дел од платформата за праведна енергетска транзиција.
Слично, најавениот ветерен проект кај Штип, вреден најмалку 500 милиони долари, со планирани 400 MW, покажува дека Македонија може да привлече сериозен капитал ако има јасна рамка, мрежна подготвеност и политичка предвидливост. Според Reuters, проектот би можел речиси петкратно да го зголеми инсталираниот ветерен капацитет во земјата и да снабдува повеќе од 100.000 домаќинства. Но токму ваквите проекти бараат највисоко ниво на јавна контрола: кој добива земјиште, кој добива приклучок, кој профитира, што добива локалната заедница и како се штити природата.
Најевтината енергија е онаа што нема да ја потрошиме
Македонија не може да ја реши зелената транзиција само со нови електрани. Ако зградите губат топлина, ако јавните објекти се енергетски расипници, ако домаќинствата се греат со неефикасни печки, ако индустријата работи со застарени процеси, тогаш секој нов мегават ќе биде делумно изеден од старите навики.
Затоа првиот вистински чекор не треба да биде само „изгради повеќе“, туку „троши помалку и попаметно“. Енергетската ефикасност мора да стане национална програма, не повремена субвенција. Државата треба да воведе стабилен фонд за енергетска ефикасност со приоритет за сиромашни домаќинства, училишта, градинки, болници, општински згради и стари колективни станбени објекти. Светската банка веќе укажува дека декарбонизацијата ќе бара значителни инвестиции во енергетска ефикасност и обновливи извори, но и дека таа е поврзана со конкурентноста на фирмите, особено пред европските механизми за јаглеродно прилагодување.
Ова е точката каде зелената транзиција станува социјална политика. Кога сиромашно домаќинство ќе добие изолација, ефикасно греење и пониска сметка, тоа не е „климатска мерка“ во апстрактна смисла. Тоа е достоинство. Тоа е здравје. Тоа е помал притисок врз семејниот буџет. Тоа е помал чад во зимските месеци.
Конкретни чекори: од декларација кон работа
Прв чекор: Македонија треба да објави јасен и обврзувачки календар за јагленот – не како парола, туку како договор со регионите. Во тој календар мора да стои што се затвора, кога се затвора, кои работници се преквалификуваат, кои нови работни места се отвораат, кои руднички површини се рекултивираат и колку пари оди директно во локалната економија.
Втор чекор: да се направи национална мапа за обновливи извори. Не секое поле е за панели, не секој рид е за ветерници, не секоја река е за мала хидроцентрала. Потребна е јавна, дигитална, научно заснована мапа што ќе ги покаже зоните каде обновливите извори се најисплатливи и најмалку штетни за природата, земјоделството и локалниот живот.
Трет чекор: електропреносната и дистрибутивната мрежа мора да станат центар на реформата. Без модерна мрежа нема зелена транзиција. Тоа значи инвестиции во приклучоци, паметно мерење, батериски системи, балансна енергија, регионално поврзување и јасни правила за производителите-потрошувачи.
Четврт чекор: секоја општина да добие локален план за чисто греење. Македонија не може да зборува за зелена транзиција додека зимскиот воздух во градовите ја демантира секоја стратегија. Светската банка претходно посочи дека загадувањето со фини честички во земјата е поврзано со греење на цврсти горива, термоцентрали на јаглен, индустрија и стар возен парк. Тоа значи дека борбата за чист воздух мора да се води истовремено во домовите, сообраќајот, индустријата и енергетиката. :contentReference[oaicite:6]{index=6}
Петти чекор: јавниот превоз мора да стане државен приоритет, а не локална мака. Скопје, Битола, Тетово, Куманово, Прилеп и другите урбани центри не можат да влезат во зелена иднина со стар, редок и несигурен превоз. Потребни се електрични и нискоемисиони автобуси, брзи линии, интегрирани билети, велосипедски коридори што навистина поврзуваат населби и безбедни пешачки зони.
Шести чекор: индустријата мора навреме да се подготви за европските јаглеродни правила. Металургијата, цементот, енергетски интензивните компании и извозниците треба да добијат техничка помош, евтини кредитни линии и обврзувачки планови за намалување емисии. Во спротивно, зелената транзиција ќе ни дојде како казна преку пазарот, а не како развој преку политика.
Седми чекор: отпадот да се третира како ресурс, а не како депонија што гори. Потребни се регионални системи што навистина функционираат, селекција од домаќинство, депозитен систем за амбалажа, компостирање, центри за поправка и реупотреба, како и строга забрана и казнување за диви депонии. Кружната економија не е еколошка романтика; таа е начин помалку да увезуваме, помалку да фрламе и повеќе да создаваме вредност од материјалите што веќе ги имаме.
Осми чекор: образованието мора да се вклучи во транзицијата. Земјата ќе има потреба од електроинсталатери, енергетски ревизори, техничари за соларни системи, специјалисти за батерии, инженери за мрежи, урбанисти, шумари, агроеколози и работници што знаат да одржуваат нова инфраструктура. Зелената транзиција нема да ја спроведат само министри и инвеститори; ќе ја спроведат луѓе со знаење.
Зелената транзиција како нов општествен договор
Најголемата грешка би била зелената транзиција да се претвори во елитен проект: неколку големи инвеститори, неколку меѓународни конференции, неколку закони и многу слаба врска со реалниот живот. Ако граѓанинот гледа само повисоки цени, бирократија и далечни ветувања, тој ќе се сврти против промената. Ако гледа пониски сметки, почист воздух, нови работни места, подобар превоз и локална корист, тогаш транзицијата ќе добие општествена сила.
Затоа Македонија мора да го постави најважното правило: никој регион да не биде жртвуван, ниедна ранлива група да не биде заборавена, ниту еден голем проект да не помине без транспарентност. Зелената транзиција не е само техничка промена на енергетскиот систем. Таа е тест дали државата може да мисли долгорочно.
Во суштина, ова е избор меѓу две Македонија. Едната чека кризата да ја присили, па потоа скапо и нервозно се приспособува. Другата однапред планира, ги штити луѓето, ги користи природните предности, ги модернизира институциите и ја претвора зелената агенда во развојна стратегија. Првата ќе зборува за транзиција. Втората ќе ја направи.
Заклучок: зеленото не е боја, туку дисциплина
Зелената транзиција нема да успее ако остане декоративен збор во владини програми. Таа бара дисциплина, пари, ред, знаење и чесност. Бара држава што знае да каже „не“ на лош проект, „да“ на добар проект и „прво луѓето“ таму каде што економската промена може да стане социјална рана.
Македонија има сонце, ветер, планини, полиња, вода, луѓе и географска позиција што може да ја направи енергетски попаметна отколку што е денес. Но природниот потенцијал сам по себе не е стратегија. Стратегија е кога потенцијалот ќе се претвори во институција, закон, инвестиција, работно место, чист воздух и доверба.
Зелената транзиција, ако се направи сериозно, не е откажување од развојот. Таа е единствениот начин развојот конечно да не биде против животот.
