Европската врата, барем во дипломатскиот речник на Брисел, е повторно отворена. Прашањето е што прави Македонија пред неа: влегува, преговара, чека подобар момент или само ја претвора сопствената блокада во политичка поза.

Посетата на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта во Скопје е уште една станица во балканска турнеја. Значајно е што тој  доаѓа во момент кога Европската Унија повторно зборува за Западен Балкан со поголема геополитичка сериозност. Македонија сè уште стои во истата точка: уставни измени, бугарско вето, домашна поларизација, предлог за референдум и власт што ветува европски пат, но не покажува јасна мапа како да се излезе од ќор-сокакот.

Според официјалната агенда на Европскиот совет, Кошта од денеска до 5. јуни ја реализира својата втора турнеја низ Западен Балкан, со посети на Сараево, Тирана, Скопје, Приштина, Белград и Тиват, каде што ќе копретседава со Самитот ЕУ – Западен Балкан. Во Скопје е најавена средба со премиерот Христијан Мицкоски и заедничка прес-конференција, а главните теми се проширувањето, постепената интеграција, регионалната соработка, безбедноста и стабилноста.

Европски моментум без домашна стратегија

Пораката на Кошта е едноставна и незгодна: моментум има, но сега треба резултати. Таа реченица звучи охрабрувачки додека се чита како европска поддршка. Станува непријатна кога ќе се преведе на македонски политички јазик: Брисел нема намера да ја симне обврската од Скопје, ниту да го избрише условот што веќе е вграден во преговарачката рамка.

Суштината на овој момент: европската врата е отворена, но Македонија стои во место. Тоа стоење не е само последица на Софија. Тоа е и резултат на домашна политика која не успеа да произведе изводлива формула меѓу две спротивставени потреби: да ја заштити македонската позиција и истовремено да го одмрзне преговарачкиот процес.

ДПМНЕ дојде на власт со тврда позиција дека уставни измени под овие услови нема да има. Но тврдата позиција сама по себе не е стратегија. По една година од таа политичка линија Македонија нема нова преговарачка рамка, нема меѓународно прифатени дополнителни гаранции и нема јасен пат до двотретинско мнозинство. Има став. А ставот, колку и да е популарен во домашната публика, не отвора кластери.

Посетата на Кошта може да ја оголи разликата меѓу домашната реторика и европската процедура. ЕУ може да покаже политичка волја за проширување, може да понуди План за раст, постепена интеграција, финансиска поддршка и регионална динамика, но нема да ја донесе одлуката наместо македонските институции. На Panoptikum веќе пишувавме дека европската поддршка за Балканот доаѓа со сметка што се вика реформи. Во македонскиот случај таа сметка има уште една ставка: политичка храброст за излез од блокадата.

Референдумот како демократски инструмент или ново одложување

Домашната сцена дополнително се заплеткува со барањето референдум за европската иднина. Предлогот отвора нов политички судир меѓу власта и опозицијата, а од Софија повторно доаѓа пораката дека Македонија мора да ги исполни преземените обврски од европскиот процес.

Референдумот во принцип не е проблем. Проблем е кога се користи како замена за политичка одговорност. Европската иднина на Македонија не може да биде само кампањски слоган, ниту прашање што се вади од фиока кога партиите сакаат да ја префрлат тежината од Собранието кон граѓаните. Ако референдумот е јасно поставен, со консензус, со прецизно прашање и со политички план по него, може да биде демократски чин. Ако е поставен како нова арена за партиска пресметка, ќе произведе уште една криза, а не решение.

Тука лежи најголемата слабост на македонската политика: постојано сака да ја провери волјата на народот, но ретко сака да ја преземе одговорноста за последиците од сопствените одлуки. Народот веќе долго знае дека Европа е посакувана насока. Она што не го знае е кој, како и со каква гаранција ќе ја изведе државата од сегашниот јазол без ново идентитетско самоповредување и без бесконечно тапкање во место.

Затоа прашањето не е дали граѓаните се за ЕУ. Прашањето е дали политичките елити имаат план што не се сведува на „ние не попуштаме“ од една страна и „мора веднаш“ од друга. Меѓу тие две реченици се губи државната стратегија.

Софија ја користи македонската конфузија

Во меѓувреме Софија не мирува. Напротив, ја користи македонската неодлучност за да ја зацврсти својата позиција како европски услов, а не како билатерална расправија. Дипломатската офанзива на Румен Радев низ Париз и Брисел е обид да се „забетонира“ бугарската позиција пред самитот во Тиват и посетата на Кошта на Скопје.

Тоа е важен контекст. Додека македонската политика се троши во меѓусебни обвинувања, бугарската дипломатија работи на европска легитимација на својата позиција. Таа инсистира дека условот за внесување на Бугарите во Уставот не е билатерална уцена, туку дел од европската преговарачка рамка. За Македонија тоа е неповолна реалност, но реалноста не исчезнува затоа што е неправедна.

Фокусирањето само на неправдата може да биде морално разбирливо, но политички недоволно. Од друга страна, прифаќањето на сè без гаранции е рецепт за ново внатрешно разградување на довербата. Затоа сериозната политика мора да направи нешто потешко од партиска реторика: да формулира пакет што ќе ги спои европскиот чекор, јазичната и идентитетската сигурност, институционалната заштита, јасните рокови и меѓународната видливост на македонската позиција.

Се поставува суштинско прашање: има ли Владата навигација за излез од ќор-сокакот на релација Скопје – Софија? Тоа прашање е поважно од секој дневнополитички дуел затоа што Македонија не може да се движи кон ЕУ само со реакција на туѓи потези. Потребна е сопствена иницијатива.

Албанија се движи, Македонија објаснува зошто не може

Регионалната слика дополнително го засилува притисокот. Западен Балкан веќе не е една брзина. Албанија се одлепува од старото заедничко движење со Македонија, Црна Гора сака да ја фати завршната динамика, Србија има свој посебен товар, Босна и Херцеговина е врзана во внатрешна институционална криза, Косово останува во специфичен статусен контекст. Македонија, некогаш пример за кандидатска издржливост, денес сè почесто изгледа како држава што има аргументи, но нема механизам.

Тоа е можеби најболниот дел од сегашната европска фаза. Македонија со години ја плаќа цената на билатерализацијата на европскиот процес. Но истовремено, домашната политика не успеа да ја претвори таа неправда во меѓународно разбран и дипломатски продуктивен план. Наместо тоа, ја претвори во вечна политичка сцена за докажување кој е поголем заштитник на националниот интерес.

А националниот интерес не се брани само со зборови. Се брани со институции, со договорени гаранции, со правна прецизност, со сојузници, со трпелива дипломатија и со способност да се отвори пат без да се продаде достоинството. Тоа е тешко. Затоа и се вика државна политика.

На Panoptikum веќе беше отворена и темата за европската формула на членство „чекор по чекор“. Таа идеја може да биде корисна за регионот, но за Македонија нема да биде доволна ако суштинскиот политички јазол остане замрзнат. Делумната интеграција, роамингот, фондовите и секторските придобивки се важни, како што покажува и процесот за приближување кон укинување на роамингот меѓу Македонија и ЕУ. Но тие не смеат да станат утешна награда за држава што останува надвор од реалните преговори.

Кошта нема да донесе клуч, ќе донесе огледало

Најпогрешно би било од посетата на Антонио Кошта да се очекува магичен клуч. Европската дипломатија ретко работи така. Тој нема да донесе нова рамка во куфер, нема да ја избрише бугарската позиција со една изјава и нема да ја реши македонската двотретинска математика. Ќе донесе нешто понепријатно: огледало.

Во тоа огледало ќе се види Македонија каква што е денес – земја со европска ориентација, но без европски чекор; земја со реални забелешки кон процесот, но без доволно силна стратегија за да го промени; земја што вели дека не се откажува од ЕУ, но се навикнува да живее во застој.

Владата може да ја искористи посетата за уште една домашна порака дека не попушта. Може и да ја искористи за почеток на посериозен разговор: што точно бара Македонија, кои гаранции се неопходни, кој е временскиот план, како ќе се обезбеди политичка поддршка и како ќе се спречи секое следно проширување на условите. Првата опција носи аплауз во партиската публика. Втората носи ризик, но и државна смисла.

Европската врата не е затворена. Но отворена врата не значи ништо ако државата пред неа нема одлука дали ќе влезе, ќе преговара или ќе продолжи да ја објаснува сопствената неподвижност како достоинство.