Случај што веќе не е само ревизорска забелешка

Случајот со Институтот за јавно здравје веќе не може да се чита само како уште една ревизорска неправилност, ниту како дневна афера што ќе трае три вести и ќе исчезне во шумот на политичката недела. Ако наводите што ги изнесе директорката Марија Андоновска се потврдат во институционална постапка, тогаш станува збор за многу подлабок дефект: јавна институција во која дел од луѓето, според нејзиното тврдење, со години не доаѓале на работа, земале плата, а други им го евидентирале присуството за пари. Во здравството таквата приказна не е само финансиски проблем. Таа е удар врз довербата дека системот постои за граѓанинот, а не за нечии удобни навики.

Поводот е конечниот ревизорски извештај на Државниот завод за ревизија за ИЈЗ за 2024. година, објавен на 2. јуни годинава. ДЗР изрази неповолно мислење за финансиските извештаи и за усогласеноста на финансиските трансакции, а во апстрактот на ревизијата се наведуваат 15 препораки, неспроведени активности од Националната годишна програма за јавно здравје, невоспоставени законски регистри, нецелосен попис, слабости во јавни набавки, несоодветни исплати и неправилности со договори на дело.

Плати без работа, картички со „услуга“ и прашање што мора да го отвори Обвинителството

Според изјавата на Андоновска, околу 20 до 30 лица во период од 6 до 7 години не се појавувале на работа во Институтот, а биле уредно евидентирани во системот и примале плата. Таа тврди дека дел од колегите им ги отчукале картичките за надомест од околу 200 евра, а некои од нив, според неа, сами признале. Директорката очекува реакција од Јавното обвинителство.

Тука е важно да се задржи ладна глава: изјавата не е пресуда, ревизорскиот извештај не е кривична одлука, а медиумската објава не е судска постапка. Но токму затоа молкот на институциите би бил најлош одговор. Ако има лажна евиденција на работно време, исплати без реално присуство, надоместоци без основ и можни злоупотреби на службени системи, тоа не се расчистува со прес-конференција, туку со документи, вештачења, одговорност и рокови.

Од ревизорска хартија до здравствен ризик

ДЗР во извештајот за сметката 531 наведува дека не била воспоставена целосна евиденција за приемот и потрошувачката на медицински материјали, дека приемот и потрошувачката на вакцини не биле евидентирани во деловните книги, дека пописот на побарувањата не бил направен во целост и дека за побарувања постари од три години во износ од 18.245 илјади денари не биле преземени активности за наплата. Тоа не е техничка ситница. Во институција што треба да биде столб на јавното здравје, евиденцијата не е бирократски украс, туку услов за безбедност, контрола и одговорност.

Особено чувствителен е делот од изјавите на Андоновска дека фармацевтски техничар извршувал работи што треба да ги врши медицинска сестра или лаборант, вклучително и земање биолошки материјал. Ако ова се потврди, тогаш приказната излегува од доменот на „трошење пари“ и влегува во доменот на квалитетот и безбедноста на здравствената услуга. Јавната институција може да има финансиски пропуст; тоа е сериозно. Но кога пропустот допира до пациент, примерок, дијагностика и доверба во резултат, тогаш веќе зборуваме за основата на јавниот здравствен поредок.

Систем што дозволува „додатоци“ да станат паралелна плата

Според директорката, биле исплаќани дополнителни средства од 44.000 до 88.000 денари месечно на веќе вработени лица преку договори на дело за задачи како архивска граѓа, одржување двор и слични активности. Таа наведе и исплати на награди, активна и пасивна приправност и други додатоци што, според нејзиното толкување, не следувале за административен кадар. Во дел од медиумските извештаи се споменуваат и договори за телекомуникациски услуги во двојно повисоки износи од планираните, набавка на мрежен кабел од околу 15.000 евра и околу 50.000 евра за едночасовна прослава на 100 години од ИЈЗ.

Таквите бројки не смеат да останат само во јавна реторика. Тие треба да се претворат во проверливи прашања: кој одобрил, врз кој акт, со какво образложение, кому е исплатено, дали постои работен налог, дали услугата е извршена, дали имало судир на интереси, дали се прекршени процедури. Паноптикум веќе ја отвори темата за ИЈЗ под ревизорска лупа, а овој нов бран изјави ја носи приказната од ревизорска кон институционална и кривично-правна рамка.

Проблемот не е само кој бил директор, туку што дозволувал системот

Најлесно е случајот да се сведе на едно име, еден мандат, една управа или една политичка линија. Тоа е удобна, но плитка рамка. Посериозното прашање е како јавна здравствена институција можела да функционира со вакви слабости во евиденција, попис, јавни набавки, договори, надоместоци и организација на работата. Ако системот зависел од тоа кој случајно ќе влезе во канцеларија и ќе праша „што работите денес“, тогаш проблемот не е само морален, туку архитектонски: институцијата не била доволно способна сама да се контролира.

Во текстот „Предвидливоста како последна форма на доверба“ веќе беше поставена една важна линија: довербата во институциите не се гради со големи зборови, туку со повторливи, проверливи и правични процедури. ИЈЗ сега е тест токму за тоа. Ако постои ревизорски извештај, ако постојат изјави, ако постојат материјали предадени на надлежни органи, тогаш јавноста има право да види институционално движење, а не само политичко и медиумско ехо.

Јавниот интерес бара постапка, не спектакл

Основното јавно обвинителство добило одговор оти МВР не поднело кривична пријава, а ДЗР не го доставил извештајот за ИЈЗ до Обвинителството. Ако тоа е состојбата, тогаш првиот чекор не е нова прес-конференција, туку институционално спојување на документите: ревизија, интерни наоди, материјали подигнати од надлежни служби, договори, исплати, евиденции, јавни набавки и кадровски решенија.

Во јавните пари нема „мали“ злоупотреби кога тие се повторуваат со години. Систем што плаќа за неприсуство, наградува без јасна основа, дозволува несоодветни лица на чувствителни работни места и не води прецизна евиденција за материјали, не губи само пари. Го губи правото да бара доверба од граѓаните. Затоа случајот ИЈЗ треба да се чита заедно со пошироката Паноптикум линија за јавните пари и институционалната проверка: не е доволно да се покаже скандал, мора да се покаже и исход.

Panoptikum став

ИЈЗ не смее да стане уште една афера што ќе се истроши во јавноста пред да стигне до одговорност. Ако наводите се точни, треба да има постапки и санкции. Ако дел од нив се претерани, неточни или непотполни, тоа исто така мора да се покаже со документи. Во двата случаи јавниот интерес е ист: институцијата што се занимава со јавно здравје мора да биде почиста од просекот, не затоа што таму работат совршени луѓе, туку затоа што таму грешката најлесно станува туѓ ризик.

Секој ваков случај е и поширока лекција за човекот во современиот систем: кога правилата се претвораат во декор, чесниот работник станува понижен, пациентот станува несигурен, а граѓанинот станува циничен. А цинизмот е најскапата цена на корупцијата – не затоа што се мери во денари, туку затоа што ја уништува вербата дека нешто воопшто може да се поправи.