Од Париз и Милано до Атина, Тирана и Белград младинското незадоволство во Европа во октомври 2026. година веќе не изгледа како низа изолирани протести. Причините не се исти, политичките околности се различни, а мирните демонстрации не смеат да се изедначуваат со насилството што избувна на дел од улиците. Сепак, зад различните пароли сè почесто се препознава истото прашање: што се случува со генерацијата што има образование, информации и формални права, но сè потешко гледа како од нив да изгради стабилен живот?
Поранешниот италијански премиер и поранешен претседател на Европската централна банка Марио Драги понуди формулација што ја погодува токму таа точка. Во разговор за актуелните немири во Европа, тој зборуваше за „блокирани очекувања“ – чувство кај младите дека никој не ги слуша, дека општествената подвижност им е затворена, дека тешко наоѓаат работа и дека технологијата го менува светот побрзо отколку што институциите им овозможуваат да се подготват за него. Неговата оценка ја пренесе италијанската агенција ANSA.
Од проблем во училницата до прашање за иднината
Францускиот пример најдобро покажува како конкретен проблем може да прерасне во многу пошироко незадоволство. Протестите започнаа во септември околу условите во училиштата – недостиг од наставници, пренатрупани училници, застарени објекти и проблеми во функционирањето на образовниот систем. За неколку недели движењето се прошири низ земјата, а кон учениците почнаа да се приклучуваат други општествени групи. Euronews ја следи ескалацијата од првите училишни блокади до националната мобилизација што веќе ги надмина образовните барања.
Токму тука е важната разлика меѓу поводот и причината. Училиштето може да биде местото каде што почнува протестот, но незадоволството продолжува кон кирии, плати, јавни услуги, можности за вработување и чувството дека економскиот модел бара од младите постојано да се приспособуваат, без да им понуди слично ниво на сигурност какво што било достижно за дел од претходните генерации.
На Panoptikum веќе пишувавме за младите и иднината меѓу можноста и неизвесноста. Денешниот европски бран на протести е сурова практична верзија на истото прашање. Младиот човек може да има повеќе технолошки алатки, поголем пристап до знаење и поширок свет пред себе, а истовремено да биде подалеку од сопствен стан, стабилна работа или сигурност дека трудот ќе му овозможи самостоен живот.
Социјална правда меѓу генерациите
Во толкувањето на Драги има уште еден важен поим – меѓугенерациска правда. Тоа не е едноставна поделба меѓу „млади“ и „стари“, ниту обвинување на една генерација за положбата на друга. Станува збор за многу попрактично прашање: како се делат можностите, јавните трошоци и ризиците во општество што старее, расте побавно и истовремено мора да инвестира во образование, домување, здравство, пензии, енергетска безбедност и технолошка промена.
Колумната на Ласло Андор, поранешен еврокомесар за вработување и социјални прашања го поставува францускиот случај токму во таа европска рамка. Тој укажува дека кај побогатите европски земји младинското незадоволство често е поврзано со влошените животни перспективи и станбената криза, додека во земји како Србија и Албанија протестите посилно се врзуваат со корупција, злоупотреба на институциите и политичка одговорност. Различни причини, но сличен резултат – младите престануваат да го доживуваат постојниот поредок како нешто што природно им обезбедува место во него.
Тоа е и причината зошто не треба сите протести да се ставаат во еден идеолошки пакет. Во Франција едно од централните прашања се образованието и животниот стандард. Во Грција илјадници студенти и наставници денеска протестираа поради трошоците за живот, состојбата во образованието, студентското домување и платите. Во Албанија студентските барања се споија со поширока антивладина мобилизација, додека во Србија студентското движење веќе подолго време има директно политичко значење.
Европа нема еден протест – има заедничка нервоза
Оваа разлика е важна и поради друга причина. Кога протестите се претставуваат како единствен координиран европски бунт, се губат причините што ги создале. А кога секој протест се третира како изолиран локален инцидент, се пропушта нешто друго – фактот дека во повеќе држави истовремено избива незадоволство околу слични теми: трошоците за живот, домувањето, образованието, јавните услуги и перспективата на младите.
Во анализата на Panoptikum за протестите и цената на животот во Европа веќе се гледаше истиот образец. Економијата може на хартија да закрепнува, платите номинално да растат или макроекономските показатели да изгледаат стабилно, а домаќинството сепак да чувствува дека киријата, храната, енергијата и секојдневните трошоци му оставаат сè помал простор за нормален живот.
Во Грција, на пример, протестите собраа илјадници ученици, студенти и наставници во Атина и други градови. Барањата опфаќаат поголеми вложувања во образованието, подобри услови и поостварливо студентско домување. Reuters забележува дека високите кирии и животните трошоци остануваат силен притисок врз младите и покрај закрепнувањето на економијата од должничката криза.
Кога насилството го презема кадарот
Најголемата опасност за секој ваков протест е моментот кога неговите причини исчезнуваат зад снимките од искршени излози, пожари, судири со полицијата и апсења. Во Франција дел од демонстрациите преминаа во сериозно насилство и грабежи. Во Брисел полицијата употреби солзавец и водени топови откако дел од демонстрантите влегоа во судир со безбедносните сили. Насилството има свои конкретни сторители и не може да се оправдува со економското незадоволство. Но исто толку погрешно е поради него да се прогласи дека сите прашања што претходеле на судирите престанале да постојат.
Токму таквата замена на темите е политички удобна. Прашањето „зошто младите протестираат?“ лесно станува „како да се воспостави ред?“. Второто бара брза безбедносна реакција. Првото бара многу потешки одговори – за образованието, нееднаквоста, даночната политика, домувањето, пазарот на трудот и начинот на кој се носат одлуките.
Не случајно, само еден ден пред изјавата на Драги, Франција ја поддржа иницијативата на UNESCO за поголемо вклучување на младите во политичкото одлучување. Симболиката е силна: додека младите бараат да бидат слушнати на улиците, институциите повторно разговараат за механизми преку кои нивниот глас би требало да стигне до местата каде што се носат одлуките.
Прашањето не е дали младите се лути, туку што очекуваат
Во август на Panoptikum го поставивме прашањето кој ја гради иднината ако младите не се во собата. Два месеца подоцна, улиците на повеќе европски градови даваат непријатен одговор: кога нема доволно место во собата, политиката може да се пресели пред нејзината врата.
Тоа не значи дека секое младинско барање е реално, дека секој протест е оправдан во секоја своја форма или дека една генерација има монопол врз незадоволството. Значи нешто поедноставно. Ако доволно голем број млади луѓе почнат да веруваат дека образованието не води кон сигурност, работата не води кон самостојност, а институциите не реагираат додека проблемот не излезе на улица, тогаш кризата престанува да биде само економска.
Драги тоа го нарекува блокирани очекувања. Можеби токму таму треба да се бара заедничкиот именител на европските протести во 2026 година. Не во една идеологија, една партија или една организирана побуна, туку во растечкото сомневање дека ветувањето за напредок повеќе не функционира подеднакво за генерацијата што допрва треба да го изгради сопствениот живот.
Извори
– ANSA – извор за оригиналната изјава на Марио Драги од 21 октомври 2026 година за чувството кај младите дека „никој не ги слуша“ и за блокираните општествени очекувања
– Reuters – „Thousands of Greek students, teachers protest over education, pay“, 21 октомври 2026 – за протестите во Грција, образованието, високите кирии, платите и трошоците за живот
– Euronews – „From school blockades to violence: what is driving student protests in France?“ – за почетокот и ширењето на француските ученички и студентски протести, недостигот од наставници, пренатрупаните училници и лошите услови.
