Словенечкиот премиер Јанез Јанша вчера на Бледскиот стратешки форум порача дека Европската Унија мора да ги исполни ветувањата дадени на земјите од Западен Балкан и дека проширувањето не треба да се гледа како услуга за кандидатите, туку како стратешка одлука за иднината на Европа. Истовремено, на маргините на форумот не беше прифатено барањето за билатерална средба со европската комесарка за проширување Марта Кос, што внесе дополнителен политички тон во денот во кој токму кредибилитетот на европската политика на проширување беше една од главните теми.
На отворањето на 21. Бледски стратешки форум Јанша ја постави политиката на проширување во поширока геополитичка рамка. Словенечкиот премиер оцени дека Европа во следниот период ќе се соочи со четири големи тестови – безбедноста, отпорноста, демографијата и кредибилитетот.
„Постојана чекалница“ на Западен Балкан не е решение
Најдиректната порака за регионот беше дека Западен Балкан не може бесконечно да останува во европската чекалница. Јанша рече дека проширувањето не е подарок за земјите кандидати, туку одлука што ја одредува идната политичка и безбедносна архитектура на континентот. Во официјално објавениот говор словенечката влада ја пренесе и неговата оценка дека, доколку Европската Унија не го прошири своето влијание и институционален простор тоа ќе го направат други актери – на штета на самата Унија.
Во таа порака има еден стар проблем на европската политика кон Балканот, но во нов геополитички контекст. Земјите кандидати се обврзани да ги исполнуваат условите, но Јанша инсистира дека кредибилитетот мора да функционира во двата правца. Ако кандидатите ги исполнуваат преземените обврски, тогаш и Европската Унија треба да покаже дека нејзините ветувања имаат политичка тежина.
Токму тука неговиот говор станува особено релевантен за Македонија. Европските институции и во 2026. година го посочуваат исполнувањето на договорените обврски поврзани со уставните измени како неопходен следен чекор за понатамошно придвижување на пристапниот процес. Европската комисија, од друга страна, продолжува да го поврзува напредокот со реформите, владеењето на правото и постепеното интегрирање во европските политики.
Марта Кос побара средба, Јанша и Кајзер не најдоа термин
Додека словенечкиот премиер говореше за европскиот кредибилитет и проширувањето, на маргините на истиот форум се отвори и домашен словенечки политички спор. Европската комесарка за проширување Марта Кос побарала средби со Јанша и со словенечкиот министер за надворешни работи Тоне Кајзер, но тие не биле прифатени, со образложение дека двајцата имаат други обврски.
Кос порача дека ќе настојува да одржува добри односи со словенечката влада. Таа оцени дека соработката меѓу националните влади и европските комесари е важна и за земјите членки и за Европската Унија, при што потсети дека како комесарка не ги претставува словенечките национални интереси, туку интересите на Унијата.
Односите меѓу Јанша и Кос се оптоварени и од претходни политички несогласувања. Во мај Јанша јавно побара нејзина оставка по спорот околу наводите за нејзина поврзаност со поранешната југословенска служба УДБА. Кос ги отфрла таквите обвинувања.
Одбивањето на средбата во Блед само по себе не докажува дека станува збор за дипломатски бојкот – официјалното образложение е дека немало простор во агендата. Сепак, во политички контекст во кој односите меѓу словенечкиот премиер и словенечката европска комесарка веќе се затегнати, отсуството на формален разговор тешко може да помине сосема незабележано.
Македонија на форумот каде што проширувањето повторно е голема тема
На Бледскиот стратешки форум учествува и македонскиот министер за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски. Тој е најавен како говорник на панел посветен на геополитичките превирања, коридорите, безбедноста и проширувањето, а во програмата се предвидени и средби со министри од регионот и други меѓународни претставници.
Токму македонското присуство ѝ дава дополнителна тежина на пораката на Јанша. За земја која со години се движи меѓу политички ветувања, исполнети и нови услови и периоди на застој, прашањето дали Европската Унија ќе го зачува сопствениот кредибилитет не е апстрактна дипломатска тема. Истовремено, европските институции остануваат на ставот дека напредокот зависи и од обврските што треба да ги исполни самата Македонија.
Блед затоа оваа година покажува две лица на европското проширување. Од говорницата доаѓа порака дека Западен Балкан не смее да остане трајна чекалница и дека Европа мора да го одржи зборот. Неколку чекори подалеку политичките односи меѓу словенечката влада и комесарката задолжена токму за проширувањето покажуваат колку европската политика зависи и од националните интереси, личните односи и домашните политички судири.
