Јулската инфлација од 2,3% е добра економска вест. Тоа е факт. Но исто толку е факт дека граѓанинот не купува „стапка на инфлација“, туку леб, гориво, лекови, училишни потреби, услуги и време што станало поскапо. Токму меѓу тие две вистини деновиве се отвори новата политичка битка околу цените во Македонија.
Флеш:
Премиерот Христијан Мицкоски ја претстави јулската стапка како доказ дека инфлацискиот притисок е ставен под контрола и како значително подобар резултат во споредба со 2022. година. Главното прашасње е: зошто намалената инфлација останува тешко видлива во секојдневниот живот?
Бројката 2,3% е точна – но мора да се чита правилно
Според Државниот завод за статистика, трошоците на животот во јули 2026. година се повисоки за 2,3% во однос на јули 2025. На месечно ниво, во однос на јуни, инфлацијата изнесува само 0,1%. Индексот на цените на мало, пак, е повисок за 1,8% на годишно ниво.
Тоа е значително смирување во споредба со пролетта. Годишната инфлација во јуни беше 3,4%, а во април достигна 5,7%. Трендот, барем во последните месеци, навистина оди надолу.
Сепак, тука почнува проблемот со политичкиот превод на статистиката. Пониска инфлација значи дека цените во просек растат побавно. Не значи дека се вратиле на нивото од пред три или четири години. Ако еден производ веќе поскапел од 100 на 130 денари, инфлација од 2,3% не го враќа на 100. Таа само кажува дека новото поскапување е многу побавно.
Споредбата со 2022. година бара попрецизна математика
Мицкоски во јавниот настап посочи дека во јули 202.2 година инфлацијата била „над 14%“, споменувајќи вредност од околу 14,7%. Според официјалното соопштение на Државниот завод за статистика за тој месец, годишниот индекс на трошоците на животот во јули 2022. година бил повисок за 16,0%, додека индексот на цените на мало бил повисок за 14,0%. Тоа значи дека бројката од 14,7% не се совпаѓа со официјалната годишна стапка на инфлација за јули 2022. година, барем не според показателот што денес се споредува со стапката од 2,3%.
Тоа не ја менува големата слика: инфлацискиот удар во 2022. година беше драматично посилен од денешниот. Но кога бројките стануваат аргумент за политичка заслуга или вина, споредбата мора да биде направена со исти показатели, исти периоди и иста методологија. Инаку статистиката лесно се претвора во реторика.
Истото важи и за реченицата дека „цените во маркетите“ се зголемени за 1,8%. Официјалниот показател на ДЗС е индекс на цените на мало. Тој не е едноставно мерач на сите производи на полиците во супермаркетите, па формулацијата „во маркетите“ е медиумски поедноставена и може да создаде погрешна слика за тоа што точно измерила статистиката.
А што навистина покажува европската споредба?
Во изјавите пренесени од повеќе медиуми се наведува европски просек од околу 2,93%. Најновите европски податоци треба да се читаат преку методологијата на Евростат, кој за споредба меѓу земјите го користи хармонизираниот индекс на потрошувачките цени – HICP.
Токму тука има важна методолошка нијанса. Националниот индекс на трошоците на животот и европскиот HICP се блиски по суштина, но не се идентични показатели. Затоа директното споредување на бројките без објаснување може да произведе политички впечаток што статистички не е сосема чист.
Опозицијата ја гледа акумулираната скапотија – и тука има суштинско прашање
СДСМ ја оспори владината интерпретација со аргумент дека пониската инфлација не значи пониски цени и дека домаќинствата денес плаќаат значително повеќе за основните потреби отколку во 2022. година. Ја спомнува проценка дека куповната моќ кај основните производи е намалена за околу 30% и дека она што тогаш чинело 1.000 денари денес би чинело околу 1.300.
Суштината на аргументот е економски логична: денешната ниска стапка не ја брише претходно акумулираната инфлација. Но конкретната бројка од 30% не треба да се претвора во официјален статистички факт без јасно објавена методологија – кои производи се земени, со какви тежини, за кој точен период и според кој индекс.
Политичката дебата станува покорисна кога и власта и опозицијата ги оставаат бројките да значат точно она што мерат.
Најважното прашање не е кој ја „победил“ инфлацијата
За домаќинството е поважно нешто друго: дали приходите ја стигнуваат новата цена на животот. Македонската економија може истовремено да бележи раст и граѓаните да чувствуваат слаб животен стандард. Истото важи и за инфлацијата – таа може статистички да се смирува, а семејниот буџет и натаму да биде тесен.
Јулската структура покажува и колку различно се движат цените. Во однос на јуни, храната и безалкохолните пијалаци поевтиниле за 1,1%, но транспортот поскапел за 4,4%, рекреацијата, спортот и културата за 2,6%, а домувањето и енергијата за 0,9%.
Токму затоа просечната инфлација никогаш не е идентична со личното искуство на секое домаќинство. Семејство што троши поголем дел од приходите за храна, гориво, станарина и енергија ја чувствува инфлацијата поинаку од домаќинство со поинаква структура на трошоци.
Транспортот останува една од чувствителните точки. Неговото поскапување лесно се прелева во логистика, услуги и цени на други производи, па јулскиот раст од 4,4% во оваа група покажува дека инфлацискиот ризик не исчезнал.
Затоа 2,3% не треба ниту да се потценуваат ниту да се слават како конечна победа. Тоа е позитивен сигнал дека новиот ценовен притисок слабее. Но вистинскиот тест ќе биде подолг: дали цените ќе останат стабилни, дали приходите ќе растат побрзо од трошоците и дали граѓанинот повторно ќе може да почувствува дека со иста плата не купува сè помалку.
Статистиката може да ја измери инфлацијата. Не може сама да ја плати сметката.
