Кога на листа за операција се појавуваат и луѓе што веќе не се живи, проблемот одамна не е само административен. Тоа е знак дека јавниот здравствен систем ја изгубил најосновната способност да знае кој чека, колку чека, зошто чека и дали воопшто треба да биде на таа листа.

Министерството за здравство проверува можни злоупотреби со листите на чекање за операции, откако министерот Азир Алиу соопшти дека до него стигнале сомнежи од пациенти за неправилности, но и дека засега нема доволно документирани докази за јавно да се изнесат конкретни случаи. Според објавените информации, дел од сомнежите се однесуваат на пациенти што биле вратени пред операција поради наводно несоодветна крвна слика, а потоа во друга лабораторија добиле уреден резултат.

Оваа вест не смее да се чита само како уште една дневна здравствена афера. Таа ја отвора старата македонска рана: пациентот во системот често не е граѓанин со право, туку човек што мора да чека, да прашува, да бара врска, да се сомнева, да се снаоѓа и да се надева дека некој некаде навистина ја гледа неговата состојба.

Листата не е табела, туку ред на човечки животи

Во февруари годинава беше промовиран јавниот портал operacii.zdravstvo.gov.mk, замислен како електронска евиденција за елективни хируршки интервенции во јавните здравствени установи. Според најавата, пациентите требаше да можат да видат кога им е закажана интервенцијата и колку е долга листата на чекање, а системот да функционира според принципот „прв дојден, прв услужен“.

Но токму тој обид за транспарентност сега покажува колку биле длабоки старите навики. Алиу изјави дека листите треба да се чистат, бидејќи на нив има и починати лица. Ажурирањето, според неговото објаснување, не може да го направи само Министерството, туку мора да се врши заедно со здравствените установи, дури и со физичко присуство на вработени од Министерството на лице место.

Во нормален систем дигитализацијата не е само поставување портал. Таа е дисциплина, одговорност, навремено внесување податоци, проверка, контрола и јасна трага кој што направил. Ако листата постои јавно, а не е точна, тогаш јавноста не добива вистина, туку дигитализирана магла.

Паноптикум и претходно пишуваше дека растот на дел од болничките лекувања во 2025. година беше поврзан со обидот да се намалат листите на чекање за катаракта и планирани ортопедски операции. Во текстот „Болниците во 2025: помалку срцеви лекувања и повеќе катаракти и колкови“ беше јасно дека бројките во здравството никогаш не се само статистика. Тие се симптом. А симптомот сега покажува дека здравствениот систем не смее да се задоволи со нова алатка ако старите навики останат недопрени.

Сомнежите се сериозни токму затоа што пациентот нема време за сомневање

Во здравството недовербата не е обично незадоволство. Таа може да стане прашање на живот, страв и достоинство. Кога пациент со тешка дијагноза се враќа од операција, а потоа добива поинаков лабораториски резултат на друго место, јавноста има право да праша дали станува збор за случајна грешка, лоша организација, недоволна комуникација или нешто многу потемно.

Министерот засега зборува внимателно: има сомнежи, но нема доволно докази. Таа претпазливост е нужна, бидејќи јавното здравство не смее да се води преку недокажани обвинувања. Сепак, исто толку е нужно сомнежите да не останат во зоната на „ќе се провери“. Ако постои можност некој да манипулира со редот за операција, тогаш истрагата не е административна задача, туку тест за целата држава.

Листа на чекање е фер само ако е точна, ажурирана и отпорна на влијание. Во спротивно, таа станува уште еден простор во кој посилниот, поблискиот или повлијателниот може да се движи побрзо од оној што има само дијагноза и надеж.

Отисок од прст, приватни болници и прашањето кој навистина е на работа

Алиу најавува и проширување на системот за евиденција на работното место со отпечаток од прст. Според неговите изјави, системот веќе функционира во Министерството за здравство и во три клиники во Клиничкиот центар „Мајка Тереза“ во Скопје: Клиниката за инфективни болести, Торакална хирургија и Трансфузиологија. Целта, како што објаснува, е да се знае кој реално е на работното место и колку време работел.

Ова прашање не е споредно. Ако дел од јавноста со години верува дека дел од кадарот формално е во јавно здравство, а практично гравитира кон приватниот сектор, тогаш листите на чекање не можат да се гледаат изолирано. Алиу најави и дополнителни анализи за да се утврди дали и во колкав обем пациенти од јавните здравствени установи се пренасочуваат кон приватниот сектор.

Не е проблем што приватното здравство постои. Проблем е ако јавниот систем станува чекална за приватниот. Проблем е ако пациентот во државна институција добива чувство дека таму некој само го одложува, додека решението – побрзо, поскапо и понекогаш недостижно – го чека зад друга врата.

Во текстот „Девет сомнителни срцеви интервенции: кога пациентот станува доказ“ Паноптикум веќе го постави истото суштинско прашање: како да се врати довербата кога пациентот почнува да се прашува дали медицинската одлука е навистина медицинска, или зад неа има финансиски, институционален или личен интерес.

Траен инвалидитет, повторни комисии и скапа нечовечност

Паралелно со листите на чекање Алиу отвори уште еден тежок проблем: лицата со траен инвалидитет непотребно се враќаат на комисии на секои шест месеци или една година, иако нивната состојба не може да се промени на начин што би ја оправдал таа повторна процедура. Според неговите првични анализи, државата губи околу 140 милиони денари, односно над 2 милиона евра годишно, за такви постапки и хонорари на комисии.

Ова е можеби најсуровиот дел од приказната затоа што тука бирократијата не е само неефикасна, туку и понижувачка. Човек со трајна состојба не треба повторно и повторно да докажува дека неговото тело не се вратило во состојба што медицински не може да се врати. Таквата процедура не е проверка, туку институционално недоверие претворено во рутина.

Според објавените информации, Алиу најавува разговори со комисиите и решение со кое пациентите со траен инвалидитет нема да мора да одат на повторни прегледи на шест месеци или една година за да добијат туѓа нега.

Ако државата навистина може да заштеди милиони евра со тоа што ќе престане да ги врти најранливите луѓе низ непотребни процедури, тогаш прашањето е зошто тоа досега не било направено. Не затоа што немало технологија, туку затоа што немало доволно институционална чувствителност.

Јавното здравство мора да биде систем, не лавиринт

Ова не е приказна само за Азир Алиу, ниту само за Министерството за здравство. Ова е приказна за јавна служба што мора да научи дека транспарентноста не е прес-конференција, туку секојдневна точност. Дека пациентот не е број во колона. Дека комисијата не е формалност. Дека дигиталниот систем не вреди ако го храни неажурирана администрација. Дека јавниот интерес не се штити со најави, туку со епилог.

Во текстот „ИЈЗ под ревизорска лупа: кога јавните пари остануваат без трага“ веќе беше посочено дека во здравството финансиските и административните пропусти никогаш не се само технички. Тие се претвораат во изгубено време, одложена терапија, непотребна мака и доверба што тешко се враќа.

Затоа чистењето на листите на чекање не смее да заврши како еднократна акција. Потребен е траен механизам: редовно ажурирање, јасна одговорност по институции, електронска трага за секоја промена, надзор врз пренасочувања кон приватниот сектор и јавни податоци што ќе бидат разбирливи за пациентите, а не само за администрацијата.

Во Македонија граѓаните одамна научија дека здравството често бара трпение. Но трпението не смее да стане замена за право. Ниту една листа не смее да биде простор за сомнеж, влијание или заборав. Здравствениот систем најпрво мора да знае кого лекува. Дури потоа може да бара доверба дека лекува праведно.