Институтот за јавно здравје не е обична административна зграда во системот. Тој е институција што треба да произведува доверба – во здравствените податоци, во превенцијата, во програмите, во вакцините, во јавноздравствената логика на државата. Затоа ревизорските наоди за неговото работење не се уште една сувопарна приказна за сметки, фактури и пописи. Тие се прашање за тоа како државата го чува најчувствителниот ресурс: здравјето на луѓето.
По објавениот конечен ревизорски извештај на Државниот завод за ревизија за 2024. година и по јавните изјави на директорката на Институтот за јавно здравје, Марија Андоновска, случајот ИЈЗ веќе не може да се чита само како „внатрешна состојба“ во една институција. Тој станува слика за поширока болест на јавниот систем: пари што се трошат, опрема што се бара, документи што недостигаат, програми што не се реализираат до крај, а граѓанинот треба да верува дека сè е под контрола.
Ревизија што не зборува само за пари
ДЗР изрази неповолно мислење за финансиските извештаи и за усогласеноста на финансиските трансакции на ИЈЗ за 2024. година. Во ревизорските документи се наведуваат слабости во евиденцијата на медицински материјали, нецелосен попис на средства и побарувања, неправилности поврзани со лица ангажирани со договор на дело, слабости во јавни набавки, медицинска опрема што не била ставена во употреба, несоодветни исплати и невоспоставен национален систем за материјално-финансиско и сметководствено работење.
Ова се зборови што звучат технички, но нивната тежина е многу практична. Кога медицински материјали не се водат со целосна евиденција, тоа не е само сметководствен пропуст. Кога вакцините не се евидентирани во деловните книги на институцијата, тоа не е само „хартија“. Кога побарувања постари од три години не се наплатуваат, тоа не е само број во извештај. Тоа е систем во кој јавниот интерес лесно се губи меѓу магацин, фактура, потпис и тишина.
Паноптикум веќе го отвори прашањето за ревизијата како јавна совест, а не како формалност. Случајот со ИЈЗ ја потврдува таа теза: ревизорот не треба да биде читан дури кога ќе избие скандал, туку како предупредувачки механизам пред штетата да стане навика.
Кабелот, прославата и прашањето што останува
Најмногу внимание предизвикаа наводите што ги изнесе директорката Андоновска: мрежен кабел вреден околу 15.000 евра за кој, според неа, нема трага каде завршил; набавени компјутери, лаптопи и мобилни телефони без јасна документација кому им биле доделени; договори за телекомуникациски услуги во износи повисоки од првично предвидените; како и околу 50.000 евра за одбележување на 100-годишнината на Институтот, за настан што траел еден час.
Овде не е проблемот само во бројките. Проблемот е во државната навика ваквите бројки да се појавуваат како сензација, а не како последица од редовна контрола. 15.000 евра за кабел и 50.000 евра за еден час прослава звучат ударно, но вистинското прашање е постаро и потешко: кој потпишувал, кој проверувал, кој примал, кој молчел и зошто системот реагира дури кога некој нов ќе седне на директорското место?
Актуелното раководство побарало ревизија, а дел од неправилностите биле пријавени до надлежните институции. Тоа е важен детал, но не и доволен крај на приказната. Во држава со слаба институционална меморија, пријавата често станува последната реченица во јавноста, а не првата страница од одговорноста.
Вакцините во деловните книги не се административна ситница
Особено чувствителен е делот што се однесува на вакцините и медицинските материјали. Според ревизорските наоди, приемот и потрошувачката на медицински материјали не биле целосно евидентирани и не било извршено усогласување меѓу сметководствената и материјалната евиденција со физичкиот попис. За вакцините, пак, се наведува дека приемот и потрошувачката не биле евидентирани во деловните книги.
Ова не значи автоматски злоупотреба. Но значи ризик, а во јавното здравје ризикот не смее да се третира како техничка грешка. Вакцините, материјалите, извештаите, регистрите и програмите се дел од инфраструктурата на довербата. Кога таа инфраструктура е неуредна, граѓанинот не знае дали проблемот е во сметководството, во управувањето, во контролата или во нешто потемно. Токму затоа јавноздравствените институции мора да бидат построги од другите, не попопустливи.
Во тој контекст вреди да се погледне и пошироката улога на ИЈЗ во системот, особено во областите како здравствената екологија, превенцијата, статистиката, лабораториските анализи и следењето на ризици. Кога институција со таква улога има слабости во основното евидентирање, последицата не е само финансиска. Последицата е довербена.
Јавните пари бараат епилог, не само вознемиреност
Веста ќе трае неколку дена. Ќе се цитираат сумите, ќе се повторува кабелот, ќе се споредува прославата, ќе се бара политичка вина. Но најважниот дел доаѓа потоа: дали ДЗР, ИЈЗ, Министерството за здравство, истражните органи и обвинителството ќе ја претворат ревизијата во институционален епилог.
Јавните пари не се апстрактна државна маса. Тие се одложена терапија, нереализирана програма, незавршен извештај, лабораторија што чека опрема, граѓанин што очекува точна информација. Затоа секој сомнеж за нивно трошење без контрола мора да биде расчистен до крај – не заради дневна политичка победа, туку заради системот што треба да продолжи да работи и кога камерите ќе заминат.
Во текстот „Тендерите како огледало на партиската држава“ веќе беше поставено истото прашање во друга форма: дали јавните набавки се простор за конкуренција и јавен интерес или механизам што станува видлив само кога политички ќе се смени перспективата. ИЈЗ сега го поставува тоа прашање во здравството, каде што цената на недовербата е уште повисока.
Државата не се мери само според тоа колку пари издвојува за здравство, туку и според тоа дали знае каде завршил секој денар, секој кабел, секој апарат, секоја вакцина и секоја јавна услуга што ја ветила. Сè друго е скапа импровизација со институционален печат.
