Кога се зборува за јавни пари, најчесто се зборува доцна – откако ќе се потрошат, откако ќе се заборави ветувањето, откако бројките ќе се претворат во извештај што малкумина го читаат. Затоа најавата за заеднички ревизии на врховните ревизорски институции од регионот не е само техничка вест. Таа е потсетник дека буџетот не е апстрактна табела, туку мерка за тоа колку една држава навистина мисли на своите граѓани.

Во Белград почна дводневен експертски состанок на ревизори од Македонија, Србија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Албанија и Словачка, насочен кон зајакнување на соработката и покренување заеднички контроли врз користењето на јавните средства за постигнување на Целите за одржлив развој, особено на локално ниво. Настанот, се одржува како дел од регионален проект поддржан од УНДП и Словачка.

Ревизијата како јавна совест, не како формалност

Средбата, именувана како „Стратешки дијалог на врховните ревизорски институции за заеднички ревизии во врска со Целите за одржлив развој“, има јасна практична цел: институциите да не работат затворено во национални рамки, туку да споредуваат искуства, методологии и слабости. Државната ревизорска институција на Србија наведува дека фокусот е на планирање и спроведување заеднички ревизии поврзани со одржливиот развој.

Тоа звучи административно, но во суштина е политички важно. Зашто ревизијата не е само проверка дали некоја ставка е правилно заведена. Таа треба да одговори на потешкото прашање: дали јавните пари создале јавна вредност? Дали вложеното во локални услуги, инфраструктура, образование, здравство, животна средина или социјална заштита навистина стигнало до човекот за кого било наменето?

Локалното ниво е местото каде што бројките стануваат живот

Целите за одржлив развој често се читаат како глобален речник – сиромаштија, клима, институции, здравје, образование, еднаквост. Но нивната вистинска проверка е локална. Во општината, во водоводот што не е поправен, во училиштето што чека реконструкција, во јавниот превоз, во отпадот, во улицата, во услугата што граѓанинот ја добива или не ја добива. Обединетите нации ги дефинираат Целите за одржлив развој како глобален повик за акција против сиромаштијата, заштита на животната средина и обезбедување мир и просперитет.

Затоа проектот „Smart Finance for Accountable Local Governance“ на УНДП е насочен кон поефикасно управување со јавните финансии, ревизии фокусирани на Целите за одржлив развој и поодговорно користење на јавните ресурси во Западен Балкан и Молдавија. Во таа рамка, ревизорите не се само контролори на минатото, туку можни коректори на идните политики.

Македонскиот контекст: делумна подготвеност и потреба од поголема транспарентност

За Македонија оваа тема има посебна тежина. Заедничкиот ревизорски извештај за подготвеноста за имплементација на Целите за одржлив развој до 2030. година наведува дека институциите се делумно подготвени за нивно спроведување. Во извештајот се посочува дека се воспоставени основни предуслови, но и дека постојат слабости во институционалната функционалност, административните капацитети, комуникацијата, финансиските ресурси и следењето на резултатите.

Преведено од ревизорски јазик: системот има рамка, но нема доволно јасна видливост за тоа како јавните пари се поврзуваат со резултатите. А токму тука почнува сериозната одговорност. Не е доволно буџетот да биде усвоен, ниту расходот да биде книжен. Прашањето е дали трошењето може да се следи, измери и објасни пред граѓаните без магла, без политички декор и без бирократска одбрана.

Регионална соработка против локална нетранспарентност

На собирот во Белград е нагласено дека јавните пари треба да се трошат таму каде што имаат најголем ефект врз квалитетот на животот. Таквата формулација, иако звучи едноставно, е една од најтешките задачи на секоја јавна власт. Народното собрание на Србија објави дека конференцијата ги собира врховните ревизори и главните државни ревизори од шест земји, со цел да се разгледаат можности за заедничка работа на ревизии поврзани со Целите за одржлив развој.

Регионалната соработка тука има и друга вредност: ја намалува удобноста на домашните институции да се кријат зад „нашите специфики“. Кога ревизорите споредуваат практики, станува појасно каде е вистинскиот проблем – во правилата, во капацитетите, во политичката волја или во навиката јавните пари да се третираат како ничија територија.

Вест што е поважна отколку што изгледа

Во земји каде што довербата во институциите лесно се троши ревизијата е еден од последните јазици на одговорноста. Таа не мора да биде спектакуларна за да биде силна. Доволно е да биде точна, независна и упорна. Ако заедничките ревизии навистина покажат каде јавните средства создаваат резултат, а каде исчезнуваат во административен шум, тогаш овој регионален дијалог може да стане нешто повеќе од конференциска фотографија.

Јавните пари немаат право на анонимност. Тие имаат извор, пат и последица. А граѓанинот, кој ги полни буџетите преку даноци, сметки, акцизи и секојдневни трошоци, има право да знае не само колку е потрошено, туку и што е добиено за тоа.