Интерпелацијата за министерот за внатрешни работи Панче Тошковски не беше само уште една собраниска епизода со позната поделба меѓу власт и опозиција. Таа повторно го отвори прашањето што во Македонија најчесто се губи зад партиските говорници: дали институциите можат да одговараат без да се претворат во продолжена рака на оној што моментно ги води?

Денеска во Собранието се расправаше за интерпелацијата поднесена од Левица за работата на министерот за внатрешни работи. Тошковски ја претстави како трет обид за политички напад врз него во помалку од две години и порача дека „толкава сила се крева само против оној што менува нешто“, оценувајќи дека нападите доаѓаат токму затоа што, според него, граѓаните конечно гледаат надеж дека нешто може да се смени.

Министерот како институција – опасна политичка кратенка

Во политичка смисла најважниот момент не е само тоа што Тошковски ги отфрли обвинувањата. Тоа е очекувано. Поважно е како ги одби: со аргумент дека нападот врз него е напад врз институција која, според неговите зборови, покажала дека законот важи еднакво за сите. Тука почнува суштинскиот проблем.

Министерот може да ја брани својата работа, резултатите на ресорот, полициските акции и статистиката. Може да каже дека МВР поднело кривични пријави, обезбедило докази, постапувало по наредба на обвинител и дека конечната вина ја утврдува судот. Тоа е важно разграничување меѓу полицијата, обвинителството и судството. Но кога критиката кон министерот се претвора во критика кон самата институција, демократската контрола станува сомнителна работа, а не нормален механизам.

Во систем што сака да личи на правна држава, министерот не е МВР. Тој е политички одговорен носител на функција. МВР е институција која треба да трае и кога министерот ќе замине. Токму затоа интерпелацијата не смее да се чита само како партиски напад, туку и како тест дали Собранието сѐ уште има волја да поставува непријатни прашања до извршната власт. Во таа смисла, темата природно се врзува и со пошироката македонска дилема за владеењето на правото и институционалните реформи.

Обвинувањата: од непотизам до селективна правда

Лидерот на Левица, Димитар Апасиев, во образложението на интерпелацијата изнесе низа тешки обвинувања: непотизам, судир на интереси, партизација, селективно постапување, недоволна одговорност по безбедносни скандали и сомнежи поврзани со претходната адвокатска и деловна кариера на министерот. Апасиев тврдеше дека Тошковски не одговорил суштински на повеќе од поставените прашања, особено оние што се однесуваат на неговата претходна професионална биографија и наводниот судир на интереси.

Се разбира, овие тврдења остануваат политички и јавни обвинувања додека не бидат институционално проверени. Но нивната тежина не исчезнува само затоа што се изречени од опозиција. Во демократска постапка, особено кога станува збор за полицијата, јавниот товар на објаснување е поголем од обичната партиска реплика.

Тошковски одговори дека интерпелацијата е контрадикторна, дека опозицијата зборува за адвокатура, студии и семејни врски наместо за реалните резултати на МВР, и дека полицијата не е таа што одлучува кој ќе биде обвинет, притворен или прогласен за виновен. Тој посочи и на бројки: намален криминалитет, поголема ефикасност, разбиени криминални групи и подобри безбедносни показатели. Но бројките не ја заменуваат политичката одговорност; тие можат да ја засилат одбраната, не и да го затворат прашањето.

Талески и тезата за систем на неказнивост

Пратеникот на СДСМ Миле Талески ја прошири расправата од личната одговорност на Тошковски кон состојбата во целиот безбедносен систем. Тој потсети на претходната порака на министерот дека секој што го прекршил законот ќе одговара, па ја формулираше политичката контраточка: од „брат да ми е, ќе одговара“ се стигнало до тоа, според него, две години никој да не одговара.

Талески го обвини раководството на МВР за партизација, заштита на кадри и создавање систем на неказнивост. Во политички набиена сала, ваквите формулации лесно стануваат дел од дневната реторика. Но зад нив стои прашање кое не е само партиско: што значи „одговорност“ ако секој скандал завршува со објаснување дека некој друг орган е надлежен?

Правната држава се распаѓа токму таму каде што сите формално се во право, а никој суштински не е одговорен. Полицијата не суди. Обвинителството не ја води политиката на МВР. Судот не разрешува министри. Но министерот има политичка одговорност за системот што го води, за приоритетите што ги поставува, за кадрите што ги именува и за јавната доверба што ја губи или ја гради.

Кочани, дрогата, криминалот – теми што не смеат да се потрошат во говори

Најчувствителниот дел од расправата се однесуваше на трагедијата во Кочани, безбедносните пропусти, случаите со дрога и прашањето дали МВР реагира навремено, професионално и неселективно. Тошковски порача дека болката на семејствата не смее да се претвора во политички поен и наведе дека во предметот има повеќе од 40 осомничени лица. Тоа е внимателна формулација, но јавноста не бара само емпатија. Бара јасен пат до одговорност.

Токму тука власта и опозицијата најчесто се разминуваат. Власта зборува за постапки, институции и процедури. Опозицијата зборува за морал, оставки и политичка одговорност. Граѓанинот, пак, живее во просторот меѓу тие два јазика. Тој сака да знае кој згрешил, кој дозволил, кој премолчел, кој не видел, кој бил награден наместо сменет.

Македонија има долга традиција на институционални објаснувања без институционален исход. Затоа секоја интерпелација за МВР е повеќе од расправа за еден министер. Таа е расправа за тоа дали државата ќе остане место каде што одговорноста се губи меѓу записник, надлежност и партиска прес-конференција. Во таа смисла оваа тема се надоврзува и на поширокиот контекст на реформите што Европа ги бара, а граѓаните одамна ги чувствуваат како домашна потреба.

Интерпелацијата како огледало, не како пресуда

Интерпелацијата нема да ја реши кризата на доверба во институциите. Не е ни предвидена за тоа. Таа е политички инструмент, не судска пресуда. Но добрата интерпелација може да направи нешто што институциите често го избегнуваат: да ја принуди власта јавно да одговори, да ја стави статистиката пред човечките последици, да ја спореди реториката со резултатот.

Тошковски ја претстави расправата како доказ дека неговата работа погодува нечии интереси. Опозицијата ја претстави како доказ дека МВР се претвора во партиски и неодговорен систем. Вистината, како и обично, нема да се најде во најгласната реченица, туку во проверливите постапки што ќе следуваат по неа.

Затоа најважното прашање по оваа расправа не е дали министерот се одбранил реторички, ниту дали опозицијата собрала политички поени. Прашањето е дали МВР ќе покаже дека е институција која може да издржи критика без да ја прогласи за напад врз државата. Институциите се силни не кога никој не ги прашува, туку кога мораат да одговорат – јасно, проверливо и без партиска заштитна магла.