Една од најгласно најавуваните истраги во енергетскиот сектор заврши без обвинение. По едногодишна истражна постапка, Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција донесе наредба за запирање на истрагата за набавките на мазут за потребите на ТЕЦ Неготино, со образложение дека од прибраните докази не произлегло основано сомнение дека осомничените сториле кривични дела што се гонат по службена должност.

Случајот не беше мал, ниту тивок. Во јавноста тој се отвори како предмет со сомнежи за злоупотреби при набавка на мазут, незаконско склучување договори и анекси, како и перење пари. Се споменуваше износ од над 160 милиони евра, имиња од бизнисот и енергетскиот сектор, поранешни функционери, фирми, јавни повици, кризни набавки и прашањето дали државата била оштетена во време кога електричната енергија беше политичко, економско и егзистенцијално прашање. Токму затоа запирањето на истрагата не е само правна вест, туку тест за довербата во институциите.

Што одлучи Обвинителството

Според соопштението на Обвинителството, во постапката биле анализирани материјална документација, финансиски и договорни документи, вешт наод и мислење, како и искази од сведоци – претставници на АД ЕСМ, ТЕЦ Неготино и економски оператори што во критичниот период имале лиценца за трговија со мазут. Од тие докази, според обвинителската оцена, не било утврдено дека осомничените ги сториле кривичните дела што им се ставале на товар, ниту било утврдено друго кривично дело што се гони по службена должност.

Клучната линија во образложението е дека набавките биле спроведувани во услови на прогласена енергетска криза и во рамки на законски исклучоци од Законот за јавни набавки. Обвинителството тврди дека ЕСМ настојувало да ги вклучи операторите со лиценца за трговија со мазут, но дека дел од компаниите не учествувале поради сопствени деловни проценки, големите количини, потребните банкарски гаранции и ризиците на енергетскиот пазар.

Во истото соопштение стои и дека мазутот бил континуирано и навремено испорачуван според потребите на термоелектраната, дека производството на електрична енергија не било доведено во прашање и дека во критичниот период не постоеле рестрикции во снабдувањето. Според Обвинителството, не била утврдена ниту штета врз АД ЕСМ или врз буџетот, а исплатените средства не биле третирани како противправно стекната имотна корист.

Од сомнеж за „епски криминал“ до недостиг на докази

Јавната тежина на предметот произлегува од јазот меѓу почетниот наратив и завршната обвинителска оценка. Предметот бил отворен по иницијатива на Државната комисија за спречување на корупцијата, а истрагата била отворена во март минатата година. Во фокусот биле РКМ, Ратко Капушевски, Ерџан Сулкоски, Асмир Јахоски, како и поранешниот директор на ЕСМ, Васко Ковачевски, меѓу други лица опфатени со постапката.

Овој пресврт отвора незгодно, но неопходно прашање: дали почетните сомнежи биле претставени со повеќе политичка и медиумска тежина отколку што можеле да издржат доказите, или пак истрагата не успеала убедливо да ја расчисти јавната магла околу набавките? Правниот одговор во моментов е јасен: обвинение нема. Но јавниот одговор е посложен, затоа што граѓаните не ја мерат довербата само според формалната одлука, туку и според тоа дали институциите убедливо објасниле како е можно предмет од ваков обем да заврши без кривична одговорност.

Коларевиќ: немало штета, имало корист

Обвинителката Катерина Коларевиќ на брифинг со новинарите изјави дека државата немала штета од набавките на мазут за ТЕЦ Неготино, туку корист, бидејќи без нив, според неа, би имало големи рестрикции на струја. Таа посочи и дека ЕСМ не пријавило штета, а дека доказите не покажале оти осомничените ги сториле делата што им се ставале на товар.

Ова е силна теза, но и теза што бара внимателно читање. „Нема штета“ во правна постапка не е исто што и „нема јавен проблем“. Може да нема доволен доказ за кривично дело, а сепак да останат прашања за управување со кризни набавки, за транспарентност, за контрола, за начинот на кој институциите комуницираат кога предмет со голем јавен интерес се отвора драматично, а се затвора административно.

Савески и прашањето за реферирањето

Дополнителна димензија доби информацијата дека републичкиот јавен обвинител Ненад Савески потврдил дека од Републичкото јавно обвинителство не било побарано мислење пред затворањето на истрагата. Коларевиќ, според истите објави, рекла дека таа лично ја донела одлуката како надлежна обвинителка, без потреба предметот да биде рефериран на колегиум, а Савески бил дополнително информиран телефонски.

Правно, тоа може да биде дел од редовната автономија на предметниот обвинител. Политички и јавностно, сепак, звучи како симптом на слабата потреба на институциите да создадат дополнителна доверба кога предметот е тежок, сензитивен и веќе натоварен со очекувања. Во вакви случаи, не е доволно одлуката само да биде донесена; таа мора и да биде објаснета така што јавноста ќе разбере зошто доказите не го потврдиле почетниот сомнеж.

Енергетската криза како правна и морална заднина

Набавките за ТЕЦ Неготино се случувале во време на енергетска криза, кога државата беше под притисок да обезбеди стабилно снабдување со електрична енергија. Во такви услови, јавните набавки често влегуваат во сивата зона меѓу брзината и контролата. Законот може да предвиди исклучоци, но исклучоците не смеат да станат алиби за слаб увид, ниту повод за сомнеж дека кризата е погоден простор за непрегледни договори.

Токму тука е суштината на случајот. Обвинителството вели дека постапките биле транспарентни, дека операторите биле контактирани и дека мазутот бил испорачан навреме. Критичката јавност, пак, со право очекува да знае како се проверува пазарната цена, како се следи количината, како се проценува економската оправданост и како се брани јавниот интерес во моменти кога државата купува под притисок.

Што останува по затворањето на истрагата

Запирањето на истрагата не значи дека темата исчезнува. Оштетеното правно лице, според официјалното соопштение, има право на приговор до Вишото јавно обвинителство Скопје во рок од осум дена од приемот на наредбата за запирање на истражната постапка. Тоа е правниот остаток од предметот. Но има и јавен остаток: потребата да се разбере како настанува толку голем институционален раскор меѓу првичниот сомнеж и конечната оценка.

Кога случајот почнува со милионски износи, притвори, големи имиња и навестување на системски криминал, а завршува со заклучок дека нема основано сомнение, тогаш прашањето веќе не е само кој е виновен или невин. Прашањето е како функционираат институциите: кој ги гради предметите, кој ги проверува доказите, кој ги носи одлуките и кој ја презема одговорноста кога јавноста останува со чувство дека гледала голема драма без завршен чин.

Меѓу правото и довербата

Во правна држава не смее да има обвинение без докази. Тоа е основно правило, колку и да е непопуларно кога јавноста очекува спектакуларен исход. Но во правна држава не смее да има ни спектакуларни најави без стабилна доказна основа, затоа што тогаш институциите создаваат недоверба и кај оние што бараат одговорност, и кај оние што биле предмет на сомнеж.

Случајот со мазутот за ТЕЦ Неготино затоа останува важен и по запирањето на истрагата. Не како доказ за вина, бидејќи обвинение нема. Не како доказ дека сè било идеално, бидејќи јавните прашања остануваат. Туку како предупредување дека во општество со кревка доверба во правдата, секој голем предмет мора да се води со повеќе од формална прецизност: со институционална одговорност, јасна комуникација и почит кон јавниот интерес.